بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي ) — الصفحة ١٦
( 2 ) تأسيس شهرى جديد به نام عباسيه يا بندر عباسى
حوادث هم نشان مىدهد كه نيروى دريايى انگلستان درست زمانى وارد صحنهء جنگ شد كه از پيروزى ايرانيان اطمينان كامل پيدا كرد . « 1 » امام قلى خان كمى ديرتر از حد معمول به توانمندى نيروهايش آگاهى يافت . و تلاش او براى بر هم زدن مفاد قرارداد ميناب و كسب امتياز بيشتر براى ايران ، نشان از اين آگاهى دارد . « 2 » « پيترو دلاواله » ، اجرا نشدن مواد عهدنامه « كوهستك ميناب » را بين امام قلى خان و « مونوكس » ، به زيركى والى فارس نسبت مىدهد و مىنويسد : « وقتى هرموز فتح شد ، ايرانيان از واگذارى قلعه به انگليسىها خوددارى كرده و مدعى شدند در قراردادشان چنين شرايطى نداشته‌اند . » « 3 » به نظر مىرسد كه والى فارس در عمل نقش چندان مهمى براى نيروهاى انگليسى قائل نبوده است ؛ از اين‌رو اين حق را براى خود محفوظ داشته بود كه سهم چندانى به انگليسىها تعلق نگيرد .
با اين همه ، طراحى هوشمندانه شاه عباس اول براى تجديد حاكميت ايران در خليج فارس با فتح جزيره هرموز و اخراج پرتغالىها سرانجام يافت و اين حادثه نه تنها تحولى بزرگ در تاريخ ايران محسوب مىشد ، بلكه نتايج آن موجب دگرگونىهاى اساسى در ساختار تجارت منطقه و جهان شد . « نيلز استينز گارد » در اثر تحقيقى خود به نام « انقلاب تجارى آسيا در قرن هفدهم ميلادى » ، پس از بررسى تفصيلى اثرات سقوط هرموز بر اقتصاد دريايى منطقه ، نتيجه مىگيرد كه :
« سقوط هرموز در وهله نخست و بيش از هر چيز ديگرى ، نشانهء زوال نظام توزيعى ويژه‌اى بود كه اساس آن بر حمايت و بهره‌ورى تام و تمام از جريان نقل و انتقال كالا در سطح جهان استوار بود .
به اين ترتيب ، سقوط دژهاى پرتغالى ، با تسلط كامل كمپانىها بر بخش‌هاى وسيعى از تجارت آسيا و اروپا همزمان شد و توسعه تجارت خليج فارس را كاهش داد اما آن را متوقف نساخت و اهميت ايران در تجارت بين الملل پس از سقوط هرموز همچنان پا بر جا ماند و اگر چه در سال‌هاى نخست ، كمپانىهاى اروپايى فقط به دنبال تجارت ابريشم بودند ، اما اندك زمانى بعد ، اين كمپانىها متوجه موقعيت ترانزيتى ايران شدند و تمام تلاش خود را براى ايجاد ارتباط با ايران و بهره‌بردارى از ظرفيت‌هاى كامل آن به انجام رساندند . » « 4 »
( 2 ) تأسيس شهرى جديد به نام عباسيه يا بندر عباسى
( 2 ) تأسيس شهرى جديد به نام عباسيه يا بندر عباسى
با فتح جزيره هرموز ، اخراج پرتغالىها و برداشته شدن تمامى موانع تجديد حاكميت ايران در خليج فارس ، بندر كوچك و نه چندان آباد « گمرون » تولدى تازه يافت و اين روستاى كوچك ، طى دوره‌اى كوتاه ، از يك آبادى دويست نفرى به كانون تجارت خليج فارس تبديل شد . در واقع ، در سال 1031 ق . / 1622 م . شهرى جديد متولد و به پاس خدمات شاه عباس اول ، « عباسيه » « 5 » يا « بندر عباسى » ناميده شد .
عنوان « بندر عباسى » نخستين بار در نامه‌اى كه امام قلى خان به تاريخ 1033 ق . / 1624 م . به يكى از كارگزاران انگليسى نوشته ، آمده است . « 6 » پس از آن نيز در مكاتبات شاه عباس اول به امام قلى خان به سال 1036 ق . / 1627 م . از اين نام استفاده شده است . « 7 »
« بندر عباسى » و يا « گمرون قديم » منطبق بر سه آبادى قديمى « سورو » ، « نخل ناخدا » و « بندر » [ با كسر دال ] است كه تعيين مكان دقيق آن در ميان اين سه آبادى چندان ساده نيست . در متون جغرافيايى قرون نخستين اسلامى ، از بندرى به نام « سورو » يا « شهرو » در مسير تجارى هرموز به كرمان و شيراز ياد شده است . « 8 » بندر « نخل ناخدا » كه هم اكنون در غرب بندر عباس واقع شده است ، از ديگر نواحى قديمى مجاور بندر عباسى است . « 9 » اما « بندر » يا به تلفظ پرتغالى آن « بندل »
( Bandel )
احتمالا محلى است كه بعدها به « گمرون » و « گمبرون » شهرت يافته
در خليج فارس ، پيشين ، صص 466 - 446 ؛ همچنين : جنگنامه كشم و جرون‌نامه ، پيشين ، مقدمه . همچنين براى آگاهى از جزئيات همكارى انگليسىها با ايران بنگريد به گزارش‌هاى چاپ شده فرمانده پرتغالى « روى فررد اندرادا » با مشخصات زير : - C . R . Commentaries , pp . 67 - 267 . ( 1 ) . روند حوادث در منظومه جرون‌نامه نشان مىدهد كه نيروهاى انگليسى در لحظه فتح كامل جزيره قشم وارد صحنه شده‌اند و همچنين فتح هرموز نيز بيشتر يك نبرد زمينى محسوب مىشود تا يك درگيرى دريايى ؛ از اين‌رو سربازان پياده نظام صفوى نقشى اساسى را در فتح جزيره هرموز ايفا نموده‌اند . ( 2 ) . امام قلى خان در قرارداد ميناب كه بين او و ادوارد مونوكس منعقد شد ، امتيازهاى بسيارى به انگليسىها داده است . اما پس از فتح هرموز و آگاهى از سهم ناچيز انگليسىها در اين عمليات مصمم شد مفاد قرارداد را به طور كامل اجرا نكند . همين امر ، زمينه‌هاى نارضايتى « مونوكس » را فراهم آورد . براى آگاهى از متن قرارداد بنگريد به : مسئله هرموز در روابط ايران و پرتغال ، پيشين ، صص 195 - 192 . ( 3 ) . سفرنامه پيترو دلاواله ، پيشين ، ص 1257 . ( 4 ) . The Asian Trade Revolution , op . cit . p . 398 . ( 5 ) . در منظومه جرون‌نامه چهار بار از اين بندر با عنوان « عباسيه » ياد شده است : كه اندر بنادر به حصن حصار / * چو عباسيه نيست در هر ديار ( ص 63 ) به عباسيه در صباح و پسين / * در آن قلب در بند و آن سرزمين ( ص 87 ) ز عباسيه سوى شهر جرون / * كه ديگر نمانده زمان سكون ( ص 134 ) همچنين در منظومه جرون‌نامه عبارت « آماده شدن كفار در بندر عباسيه » نيز ذكر شده است . ( ص 86 ) ( 6 ) . The Asian Trade Revolution , op . cit . p . 398 . ( 7 ) . براى آگاهى بيشتر از اين مكاتبات بنگريد به : افشار ، ايرج ، دفتر تاريخ ، تهران ، انتشارات بنياد موقوفات افشار ، 1380 ، ص 12 . ( 8 ) . استخرى ، ابو اسحاق ، مسالك و ممالك ، به كوشش ايرج افشار ، تهران ، انتشارات علمى و فرهنگى ، 1368 ، ص 145 . همچنين : مقدسى ، ابو عبد اللّه محمد ، احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، به كوشش علينقى منزوى ، تهران ، شركت مولفان و مترجمان ايران ، 1362 ، ص 638 . در نقشه‌هاى مندرج در كتب جغرافيايى قرون نخستين اسلامى ، شهرو يا سورو جزء نواحى كرمان و اولين ايستگاه به طرف شيراز محسوب مىشود . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : مسالك و ممالك اصطخرى ، نسخه خطى كاخ موزه گلستان ، به شماره 248 ؛ همچنين مسالك و ممالك اصطخرى ، نسخه مجتبى مينوى ، مركز اسناد و كتابخانه دانشگاه تهران ، به شماره 3156 . ( 9 ) . براى آگاهى بيشتر بنگريد به : فارس‌نامه ناصرى ، پيشين ، ج 2 ، ص 1380 ؛ همچنين سديد السلطنه كبابى ، بندر عباس و خليج فارس ، تصحيح دكتر احمد اقتدارى ، تهران ، دنياى كتاب ، 1347 ، صص 559 ، 679 ، 576 .