بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي ) — الصفحة ١٤٧
فصل چهارم بررسى اسناد از منظر روابط خارجى
فصل چهارم بررسى اسناد از منظر روابط خارجى
فصل چهارم بررسى اسناد از منظر روابط خارجى
در نتيجهء ضعف دولت صفويه و آشفتگىهايى كه پس از سقوط آن پيش آمد و با توجه به اينكه برخى كوشش‌هاى نادر و سپس كريمخان در نظم و نسق دادن به امور سواحل خليج فارس و درياهاى پارس و عمان ، ناكام ماند و هم‌چنين بر اثر ضعف دولت عثمانى و كمرنگ شدن ارتباطش با اعراب و در پى حضور فعال انگليس در هند ، نفوذ انگلستان در خليج فارس گسترش يافت هم‌چنين بيش و كم رابطهء شيوخ جنوب خليج فارس با ايران سست گرديد و انگليس بيش از گذشته در اين خطه به امر و نهى پرداخت و حتى در صدد برآمد كه در سواحل شمالى خليج فارس اعمال نفوذ كند و گهگاه نيز ضمن مستحكم كردن رابطهء خود با برخى از كارگزاران حكومت قاجار در جنوب ايران . موقعيت مسندنشينان مقيم مركز را در قبال جنوب ايران متزلزل سازد و بخشى از دخل و تصرفات مورد نظر خويش را در خليج فارس به كرسى بنشاند . صرفنظر از خصوصيت استعمارگرى انگليس در اطراف و اكناف جهان و علاقهء اين كشور به سلطهء بر اعراب جنوب خليج فارس ، كه فىنفسه جزء اهداف كوتاه ، متوسط و بلند مدت انگليس بود ، مانع شدن از حضور دولتهاى ديگر در اين آبراه حياتى به ويژه ايجاد مانع در برابر راه يافتن روسيه به خليج فارس نيز جزو نقشه‌هاى راهبردى انگليس به شمار مىرفت . حضور دولتهاى رقيب منافع عمدهء انگليس را هم در مناطق عرب‌نشين به خطر مىافكند و هم براى فرمانروايى مطلق العنان انگليس در شبه قاره مانعى اساسى به شمار مىرفت ؛ علاوه بر اينكه حضور يك كشور قوى مانند روسيهء تزارى ، حضور كشورهاى ديگر را هم ، كه درصدد نفوذ در هند بودند ، توجيه مىكرد . اسناد بندر عباسى به خوبى اين معنى را در خصوص حضور فرانسه و تا حدودى آلمان بيان مىكنند و نگرانىهاى انگليس را از فعاليتهاى آنها نشان مىدهند . به طريق اولى حضور فعال ايران در خليج فارس ، با توجه به علايق تاريخى موجود ما بين ايران و اعراب و حتى مسلمانان و ديگر ساكنان هند براى انگليس تحمل‌ناپذير بود و در نتيجه ، همين امر نيز سبب مىشد كه انگليس با انواع و اقسام ترفندها از انعكاس فعاليتهاى سواحل شمالى خليج فارس در سواحل جنوبى آن جلوگيرى كند و حتى روابط عادى ساحل‌نشينان را با يكديگر مختل سازد و خود را به عنوان حلال مشكلات اعراب و عامل مقتدر حفظ امنيت در خليج فارس به كرسى بنشاند .
اسناد بندر عباسى به خوبى گزارشگر فعاليتهاى انگليس براى تضعيف روابط ايران با ساحل‌نشينان جنوب از يكسو و مانع تراشى براى تقويت حضور دريايى ايران در خليج فارس از سوى ديگرند .
بىتوجهى مركز به مأموران حاضر در سواحل خليج فارس سبب گرديد تا كسانى كه گرايش ملى كمترى داشتند به نوعى همكارى با قدرت غالب در خليج فارس تشويق شوند و كسانى هم ، كه اندك شمار نبودند و دل در گرو ايران داشتند اما از جانب مركز حمايت نمىشدند دل‌آزرده و نااميد گردند و نيز در نتيجه نداشتن لوازم و اسباب كار و فعاليت عملا به جانب ناكارآمدى ، سوق داده گردند .
اسناد بندر عباسى بيان‌كنندهء مداخلات گوناگون ، زورگويى و حمايت بىچون‌وچراى دولت انگليس از مدعيات غيرقانونى و غير حقوقى شيوخ جنوب خليج فارس است ، شيوخى كه بسيارى از آنها يا در گذشته خود را رعيت ايران مىدانستند و يا به همكارى و سر سپردگى به ايران افتخار مىكردند و يا خويش را كارگزار حقوق‌بگير ايران مىدانستند . مكاتبات مسئولان انگليس با مقامات ايران همواره مشحون از استدلال‌هاى بىپايه و يا ادعاهاى واهى است كه هدف آنها وقت‌گذرانى و در موارد متعدد زمينه‌چينى براى دخالت در امور ايران و در مواردى نيز حاوى پيشنهادهاى بىمبنا همراه با تهديد است .
براى مثال انگليس در جزيره جاشك ( جاسك ) براى خود حق آب و گلى ، كه معلوم نبود مبنايش چيست ، قائل بوده و با استناد به اين حق محدودهء فعاليت خود را گسترش داده و همه نوع دخل و تصرف و امر و نهى به اهالى را هم جزو اين حق قلمداد مىكرده است .
رئيس تلگرافخانه مقيم جاشك نخيلاتى را ، كه اهل آن جزيره داشته و خودشان غرس كرده بودند از ريشه در مىآورد و مىگويد كه : شما حق نداريد در اين حدود زراعت كنيد و به غرس نخيلات بپردازيد « به ملاحظه اينكه . . . جزيرهء مزبور به دولت انگليس مرحمت شده است ، بنابراين حدود جاشك متعلق به ما مىباشد . . . هم‌چنين