بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي ) — الصفحة ١٣

( 1 ) شاه عباس اوّل و مسئله خليج فارس

فصل اوّل بندر عباسى در دوره صفويه از زمان شاه عباس اوّل تا سقوط اصفهان

( 1 ) شاه عباس اوّل و مسئله خليج فارس

سياست شاه عباس اول ( 996 تا 1038 ق . / 1587 تا 1629 م . ) در مورد نواحى پس‌كرانه‌اى و بنادر ايالت فارس ، موجب شكل‌گيرى دورهء جديدى از حضور مؤثر ايران در خليج فارس و تجارت دريايى آن شد . اعمال چنين سياستى - بر خلاف آنچه در تحقيقات و مطالعات موجود اشاره شده است - « 1 » امرى دفعى و واكنشى نسبت به شرايط موجود آن دوره نبوده است . برعكس ، شواهد تاريخى نشان مىدهد كه دستگاه ادارى صفويه با در نظر گرفتن كليهء جوانب امر ، برنامه‌اى از پيش طراحى شده را به مرحله اجرا درآورده است كه مىتوان از آن با عنوان « برنامه تجديد قدرت ايران در خليج فارس و احياى تجارت دريايى » ياد كرد . زمينه‌هاى اصلى اجراى اين سياست در چهار مرحلهء عمده ، طرح‌ريزى و اجرا شد . هدف اصلى اعمال اين سياست ، تجديد حاكميت مركزى بر ايالت فارس ، « 2 » منطقه لارستان ، بحرين ، و مناطق پس‌كرانه‌اى و نهايتا خليج فارس بود . شاه عباس اول براى اجراى اين برنامهء وسيع ، « اللّه‌وردى خان » ، يكى از بهترين ديوانسالاران خود را برگزيد . در حقيقت ، او و فرزندش « امام قلى خان » مجريان اصلى اين سياست شدند .

1 - نخستين مرحله اين طرح كه تجديد تسلط صفويان بر ايالت فارس بود ، در سال 1003 ق . / 1595 م . با براندازى خاندان « ذو القدر » « 3 » از واليگرى فارس انجام يافت ، در همان سال ، اللّه‌وردى خان به حكمروايى و فرمانروايى اين ايالت منصوب شد « 4 » و به اين ترتيب ادارهء يكى از مهم‌ترين ايالات پس‌كرانه‌اى خليج فارس به يكى از نزديك - ترين سياستمداران به پادشاه ايران سپرده شد . حكام لارستان كه در اين دوره بر سواحل خليج فارس حكومت مىكردند ، مانع عمده ديگرى در برابر گسترش اقتدار شاه عباس در كرانه‌ها محسوب مىشدند . حل مسئله لارستان بر عهده اللهوردى خان گذاشته شد و او توانست در اين مرحله ، بر « لارستان » « 5 » مسلط شود و « ابراهيمخان لارى » ، آخرين

( 1 ) . در تحقيقات و مطالعات موجود « فتح هرموز » و « جنگ دريايى شاه عباس با پرتغالىها » اجراى يك سياست دفعى از طرف صفويان تلقى شده است . براى نمونه بنگريد به : فلسفى ، نصر اللّه ، سياست خارجى ايران در دوره صفويه ، تهران ، سازمان كتابهاى جيبى ، 1342 ، صص 118 به بعد : فلسفى ، قطع روابط دوستانه ايران و اسپانيا را ، از مقدمات تصرف جزيره هرموز دانسته است . همچنين ؛ اقبال ، عباس ، مطالعاتى در باب بحرين و جزاير و سواحل خليج فارس ، تهران ، چاپخانه مجلس ، 1328 ، صص 80 به بعد : اقبال ، فتح بندر جرون را مقدمه فتح جزيره هرموز ذكر كرده است . همچنين ؛ قايم مقامى ، جهانگير ، مسئله هرموز در روابط ايران و پرتغال ، تهران ، چاپخانه ارتش جمهورى اسلامى ايران ، بىتا ، جلد يكم - مدخل ، صص 202 - 196 : قايم مقامى اقدامات خشن فرماندهان پرتغالى در خليج فارس و ساختن قلعه نظامى قشم را موجب مصمم شدن شاه عباس به فتح هرموز دانسته است . همچنين : - Lorimer , J . G . The Gazetteer of The Persian Gulf , Oman and Central Ara - bia , Oxford , Archive Edition , 1986 , Volume I ( Historical ) , pp . 13 - 15 . - Wilson , Arnold , The Persian Gulf , London , 1959 , ( Chapter 9 ) . ( 2 ) . در آن ايام نواحى پس‌كرانه‌اى خليج فارس تحت نظر و ادارهء امراى لارستان و حكام فارس قرار داشت : در لارستان خاندان « ميلادى » و در فارس خاندان « ذو القدر » حكومت مىكردند و در واقع در بسيارى از امور اقتصادى و ادارى خود به صورت نيمه مستقل عمل مىكردند . براى آگاهى بيشتر از وضعيت سياسى « امراى لارستان » در اين دوره بنگريد به : - Aubin , Jean , " Reference Pour Lar medievale " , in Journal Asiatic , No . 241 . 1953 . - Calmard , Jean , " Lar and Larestan " , in Encycloapedia of Islam , New edi - tion , Vol , V , pp . 665 - 679 . - Schon , Dorit , Laristan eine sudpersische Kustenprovinz , Wein , 1990 . - وثوقى ، محمد باقر ، تاريخ مفصل لارستان ، تهران ، همسايه ، 1385 ، صص 217 تا . 445 ( 3 ) . خاندان ذو القدر از دوره آق قوينلوها تا سال 1003 قمرى / 1595 م در فارس حكومت كردند . براى آگاهى بيشتر از موقعيت اين خانواده در دوره شاه عباس ، بنگريد به : فلسفى ، نصر اللّه ، زندگانى شاه عباس اول ، تهران ، كتاب كيهان ، 1339 ، ج 1 ، صص 130 - 125 ؛ همچنين ر . ك : اسكندر بيگ منشى ، عالم‌آراى عباسى ، به كوشش ايرج افشار ، تهران ، امير كبير ، صص 423 - 418 ؛ همچنين : ملا جلال منجم ، تاريخ عباسى ، به كوشش سيف اللّه وحيدنيا ، تهران ، وحيد ، 1366 ، صص 81 - 79 همچنين : تاريخ مفصل لارستان ، پيشين ، ج 1 ، صص 426 - 419 . در اين كتاب ، سياست شاه عباس براى تجديد حاكميت ايران در خليج فارس در موضوع فارس و فتح لارستان با تكيه بر منابع تاريخى به تفصيل بررسى شده است . ( 4 ) . حسينى فسايى ، ميرزا حسن ، فارس‌نامه ناصرى ، تصحيح و تحشيه از دكتر رستگار فسايى ، تهران ، امير كبير ، 1367 ، ج 1 ، ص 439 ؛ همچنين تاريخ عباسى ، پيشين ، ص 150 . ملا جلال ، سال 1005 ه را براى انتصاب اللهوردى خان در نظر گرفته است . ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر از اين حادثه بنگريد به : عالم‌آراى عباسى ، پيشين ، صص 618 - 616 ؛ همچنين : تاريخ عباسى ، پيشين ، صص 214 - 212 ؛ همچنين فارس نامه ناصرى ، پيشين ، ج 1 ، صص 444 تا 446 . شرح حوادث مربوط به اين دوره در صفحات 407 تا 445 « تاريخ مفصل لارستان » به تفصيل بررسى و روايات ناگفته‌اى ازاين رويداد نقل شده است . « خوزانى » نيز در افضل التواريخ روايت نسبتا متفاوتى را از اين حادثه نقل كرده است . بنگريد به : خوزانى ، افضل التواريخ ، نسخه خطى ،