ايران در زمان ساسانيان ( فارسي ) — الصفحة ٩٩

2 - روايات ساسانى كه در ادبيات عرب و ايران باقى است

دليلى نداريم ، كه در زمان حمزه اصفهانى ترجمه او را بر ساير كتب مزبور ترجيح داده باشند . منابعى كه حمزه اصفهانى در دست داشته ، بنابر تشخيص خود او بسه نوع منقسم تواند شد : 1 - مترجمان يعنى ابن المقفع و محمد بن الجهم البرمكى و زاذويه بن شاهويه الاصفهانى ، كه متن خوذاى نامگ را تا اندازه از روى صحت نقل كرده بودند ، ولى در ترجمهء آنها حذف و اختصار و اجراى سليقه شخصى راه داشته است . 2 - مترجمانى ، كه مؤلف و خوشه‌چين بوده‌اند ، مانند محمد بن مطيار الاصفهانى و هشام بن قاسم الاصفهانى وقايع تاريخى و افسانه‌اى را از كتب ديگر پهلوى نيز اقتباس و در كتابهاى خود وارد نموده‌اند . 3 - مصنفان مانند موسى بن عيسى الكسروى و بهرام بن مردانشاه موبد ترجمه‌هاى مختلف خوذاى نامگ را با يكديگر مقايسه و بعضى نكات را از ساير كتب گرفته و قصه‌هايى نيز براى توفيق دادن منابع و رفع تضاد مآخذ خود اختراع كرده‌اند و مقصود آنها از اين تدابير آن بوده ، كه حتى الامكان صورت اصلى متن قديم را بانتظام آورند و خوب ميتوان حدس زد كه نتيجه آن چيست . بنابر قول حمزه يكى از اين مصنفان ، كه موبد بهرام نام داشته ، بيش از 20 نسخهء عربى خوذاى نامگ را محل آزمايش قرار داده است و ديگرى بنام الكسروى « 1 » ، كه روزن نمونهء چند از انتقادات عجيب تاريخى او ذكر كرده ، بعد از تفحص بسيار حتى دو متن را از ترجمه‌هاى خوذاى نامگ موافق و مطابق با يكديگر نيافته است « 2 » . بيرونى و بلعمى و ديگر مورخان نام چند تن ديگر از مترجمان

( 1 ) - بنابر عبارتى كه در تاريخ حمزه ( طبع گوتوالد Gottwald ، ص 21 ، ترجمه ص 14 ) هست ، الكسروى دو نسخه از سير الملوك در دست داشته است ، يكى بزرگ و يكى كوچك ، كه از لحاظ كرونولوژى با هم تفاوت داشته‌اند . ( 2 ) - در باب خوذاى نامگ مقايسه شود با مقدمه محمد نظام الدين بر جوامع الحكايات عوفى ( لندن 1949 ، سلسله اوقاف گيپ ) ، ص 85 و بعد همچنين گابريلى در باب ابن المقفع F . Gabrieli' L , opera di Idn al - Muqaffa , Rivista degli Studi Orientali , XII ( 1932 ) ص 208 و ما بعد .