در قلمروى خانان مغول ( فارسى ) — الصفحة ١٢٨

اوضاع مذهبى

وطن ( هند ) ، و ريشه داشتن در فضايى عربى يا تركى - ايرانى است ( همان‌گونه كه در واقع در عمل براى بخش بزرگى از قشر برگزيدهء بعدى نيز معتبر است ) . در اواسط قرن 18 ، شاه ولى اللّه ، روحانى اصلاح‌طلب با وجود اينكه اجدادش از صدها سال پيش در هند اقامت داشتند ، متذكر شده كه در تبعيد زندگى مىكند . ولى آزاد بيگلرامى « 1 » ( ف . 1785 ) هم عصر او كوشيده است در اثر عربى خود ، صبحت المرجان « 2 » نشان دهد كه هند موطن اصلى تمام پيامبران است . اين هيجان و بىصبرى كه در قرن 14 خود را در مورد امير خسرو دهلوى ( ف . 1335 ) شاعر و نوازنده ، به عنوان نمايندهء شاخه‌هاى خاندانهاى هندى ، برعكس مورد ضيأ الدين برنى ( وفات پس از سال 1350 ) ، مورخ ، نشان مىدهد و به وسيلهء پسران شاه جهان ، داراشكوه عارف و اورنگ زيب متعصب ، برعكس بيشتر آشكار مىگردد ، باز هم در قرن 20 در وجود دو متفكر بزرگ هند ابو الكلام آزاد و محمد اقبال پايدار است و تا حدودى اساس تقسيم شبه قاره مىشود .

طرح منار مختص دورهء مغول

پس از 17 بار حملهء محمود به شمال غرب هند ، شهر لاهور در سال 1026 پايتخت قلمروى هندو - غزنوى شد ، جايى كه وقف مطالعات علوم دينى و حقوقى مورد نياز براى ادارهء امور نيز شده است . وقتى مسلمانان در طى دو قرن بعد ، حكومتشان را پس از راجاستهان ، و در سال 1206 دهلى ، تقريبا هم زمان تا بنگال بسط دادند ، تحصيل و فراگيرى آثار اسلامى سنتى در مدارس به وجود آمدهء علوم دينى ، داراى اهميت زيادى شدند .

قابل درك است كه به ويژه آثار سنتى فراگرفته و تحصيل مىشدند ، چون قصد توسل به الگوهاى نقل قول شده از پيامبران در حد امكان بود .

مشارق الانوار « 3 » اثر زاغانى « 4 » كه دستورات ساده و قابل فهم شدهء دو اثر مهم از حديث است ، اساس كار را تشكيل مىدادند ؛ مشارق ارزشمند تا اواخر قرن 19 در مدارس مطرح ( همين‌طور هم در دئوباند ) آموزش داده مىشده است . مصابيح السنّه « 5 » بقوى « 6 » و مشكات المصابيح « 7 » تبريزى نيز به آن اضافه مىشدند و در

( 1 ) . AzadBilgrami . ( 2 ) . Subhatal - marjan . ( 3 ) . Mashariqal - anwar . ( 4 ) . Saghani . ( 5 ) . masabihas - sunna . ( 6 ) . Baghawi . ( 7 ) . mishkatal - masabih .