خراسان و سيستان ( سفرنامه كلنل ييت به ايران و افغانستان ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٨
بخش بيست و دوم اسفراين و جوين « 1 »
جغتاى مركز ناحيهء جوين رسيديم . در دو ميلى جنوب گوران يك تپهء هرمىشكل و صخره‌اى وجود داشت كه به آن شادمان مىگفتند .
دهاتىها به نقل از شكارچيانى كه توانسته بودند از اين تپه بالا روند ، همگى مىگفتند كه بر فراز آن بقاياى يك آسياب بادى قديمى وجود دارد . حالا مردم چگونه مىتوانستند گندم خود را براى آسياب به بالاى تپه ببرند خود معمايى است . همچنين در اطراف اين ناحيه غارهايى وجود دارد كه پر از قنديل‌هاى آهكى است .
شبى كه در دستوران بوديم ، زد و خورد شديدى بين تنى چند از مردم ده و عده‌اى كه قصد دستبرد به گله‌هاى آنها را داشتند درگرفت . آنشب در دهكده جشن عروسى برپا بود و تمامى مردم در آن شركت جسته بودند . ناگهان چوپانى سراسيمه وارد شده و خبر مىدهد كه سه سوار و چند نفر پياده به گله حمله كرده و تعدادى از گوسفندان را با خود برده‌اند .
زنان جيغ كشيدند و مردان نيز از خشم فرياد برآوردند و سپس تفنگ‌ها را برداشتند و براى تعقيب روانه شدند . صداى شليك زيادى به گوش رسيد . اما اينكه ماجرا چه شد و گوسفندان پس گرفته شدند يا نه ديگر بر ما معلوم نشد .
جغتاى را ديوارى به طول 540 و عرض 10 متر دربرگرفته بود و نزديك به 600 خانوار ايرانى و ترك‌هاى قليچ كه خود را شاخه‌اى از گرايلىها مىدانستند در آن زندگى مىكردند . اين دهكده در پاى تپه‌هاى كوتاه قرار داشته و از شمال به درهء جوين مشرف است .
اين دهكده نام خود را از جغتاى پسر دوم چنگيز خان گرفته است كه بعد از مرگ پدر به سال 1227 م . خراسان را به تصرف خود درآورد و احتمالا خانوارهايى از طايفهء خود را به اين منطقه منتقل كرد .
جوين از توابع سبزوار است و گفته مىشود كه داراى 67 پارچه آبادى است .
درآمدى كه از اين ناحيه در سال انتظار مىرود 18000 تومان ( 3600 پوند ) است كه از اين مقدار 8000 تومان از طريق ماليات بر گوسفندان فراهم مىگردد . صنعت توليد ابريشم زمانى در اين ناحيه از رونق خاصى برخوردار بود . اما نزديك به 10 يا 12 سال پيش بيمارى كرم ابريشم شايع مىگردد و در نتيجه توليد اين محصول به شدت رو به كاهش مىگذارد .
در جغتاى ، جادهء بالا را كه از تپه‌ها عبور مىكرد ترك گفته و به سمت پايين و بجانب سرزمين هموارى از دامنهء جنوبى تپه‌ها سرازير شديم . بعد از چهار ميل به نهر آبى برخورديم كه به شهرستانه « 1 » ميرفت . در اين دهكده 600 خانوار از كردهاى كيوانلو كه قبلا در
( 1 ) - شهرستانه دهى از دهستان ميان جوين شهرستان سبزوار است . فرهنگ آباديهاى ايران ، جلد 21 .