تاريخ مغول در ايران ( فارسى ) — الصفحة ٣٧٧

اصول حقوق مغولى

ياسا و مكمل آن را محترم شمرند « 1 » . اما منكو فرامين توراكينا را به شرطى پذيرفت ، كه آن‌ها را قبلا بررسى كنند « 2 » . ايلخانان نيز ياسا را پايه و اساس رفتار خود قرار دادند « 3 » .

مغولان در سال 694 ه . ق . به آن جهت در برابر گيخاتو شورش كردند ، كه « از طريق ياسا منحرف شده است » « 4 » .

اوكتاى از جغتاى كه مىخواست با مسلمانان نيز طبق قوانين ياسا عمل نمايد ، جلوگيرى كرد « 5 » و منكو دستگاهى خاص تحت‌نظر عماد الدوله براى رسيدگى به امور مسلمانان تشكيل داد « 6 » ، و اين دستگاه احتمالا در مرحلهء نهائى در مورد مسائل حقوقى اتخاذ تصميم مىكرده است . به اين ترتيب حقوق هرقوم ، لااقل ظاهرا ، محفوظ مىماند « 7 » .

وجود دو حقوق در زمان هلاكو ، كه خود به كرّات به ياسا استناد مىكرد « 8 » و جانشينان وى ، ديده مىشود . سعد الدوله وزير يهودى ارغون اعتبار حقوق مذهبى ( شرع ) و حقوق عرف را در مورد مسلمانان تأييد كرد « 9 » .

چون غازان و بسيارى از مغولان در سال 694 ه . ق . به دين اسلام تشرف يافتند ، اين وضع تغيير كرد . در اين هنگام مراعات دستورات شرع براى مسلمانان ضرورى بود و غازان مىكوشيد ، تا دستوراتى را كه در زمينهء زندگى روزمره وجود داشت ، جمع‌آورى كند و پس از ملاحظه آن‌ها را به صورت كتاب قانون ( دستور ) تدوين نمايد « 10 » .

اطلاعى در دست نيست ، كه اين كوشش غازان تا چه حد به نتيجه رسيده است .

الجايتو قوانين برادرش و به اين ترتيب دستورات او را در زمينهء اعتبار شرع تأييد -

( 1 ) - ر ك : رشيد الدين / بلوشه 247 ؛ جوينى ج 1 : 210 ص ب ؛ ميرخواند ج 5 : 53 . ( 2 ) - ر ك : جوينى ج 3 : 3 ، 30 ؛ رشيد الدين / بلوشه ج 2 : 310 ص ب . ( 3 ) - ميرخواند ج 5 : 83 ؛ وصاف / هامر ج 1 : 215 ؛ كاشانى 66 چ . ( 4 ) - وصاف / بمبئى 284 ؛ Bar Hebraeus 584 f . ( 5 ) - ر ك : رشيد الدين / بلوشه ج 2 : 62 ؛ خواندمير / دفرمى a 62 . ( 6 ) - جوينى ج 3 : 34 ص ب . ( 7 ) - ر ك : مثلا ابن فوطى 374 ، 405 ص ب . ( 8 ) - رشيد الدين / كاترمر ج 1 : 140 ؛ Vartan 307 ( 9 ) - ميرخواند ج 5 : 105 ؛ رشيد الدين / وين 291 ر . ( 10 ) - رشيد الدين / وين 313 ر .