تاريخ مغول در ايران ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٠
وضع قلمرو شاهان دست‌نشانده
ايلخانان باقى مانده‌اند . اما چنان‌چه يكى از شاهان در برابر مغولان مقاومت مىكرد ، چون مغلوب آنان مىشد ، آن‌ها او را از ميان برمىداشتند . اما وضع شاهان گرجى ، كه در برابر مهاجمين مقاومت بسيار كردند و نيز چندين بار عليه آن‌ها قيام نمودند ، با اين‌همه مغولان فرمانروائى گرجستان را به آنان واگذار كردند ، استثنائى بود .
ناگفته نماند ، كه مغولان هيچ‌گاه نتوانستند بر گرجستان يكسره مسلط شوند . ولى چون مغولان در سال 1260 م . بر ميافارقين دست يافتند ، عبد اللّه امير آخور دربار سلطان الملك الاشرف فرمانرواى آن سامان را به جاى او نشاندند « 1 » . قلمرو اين‌گونه شاهان معمولا به‌طور مستقيم جزء قلمرو ايلخانان مىشد .
ادارهء امور داخلى قلمرو شاهان دست‌نشانده به خود آنان واگذار مىشد ، و مغولان در شرايط عادى هيچ‌گاه در اين‌گونه امور دخالت نمىكردند ، تنها در هنگام دريافت خراج باسقاقان شركت داشتند ، گرچه دريافت ماليات عموما به عهدهء خود شاهان بود .
فرمانرواى فارس مثلا توانست از ارتباط مأموران مغول با مردم جلوگيرى كند . اين خود نشان مىدهد ، كه مغولان مأموريت داشتند ، در كار پادشاه نظارت كنند ، و هيچ‌گونه مسئوليت مستقيمى دربارهء مردم نداشتند ، چه در غير اين صورت در برابر رفتار فرمانرواى فارس ابراز عدم رضايت مىكردند . در اين شرايط خراج دريافتى در فارس نيز چندان رضايت‌بخش نبود ، و معمولا از مسافرت‌هاى نامطلوب بزرگان مغول « 2 » نيز در آن سرزمين ممانعت مىگرديد « 3 » .
شاهان دست‌نشانده ، صرفنظر از وظيفهء پرداخت خراج ، موظف بودند به مغولان كمك لشكرى دهند « 4 » . علاوه بر سپاهيان ترك و چينى ، لشكريان گرجى نيز در همكارى با مغولان شهرت فراوان يافتند « 5 » . هم‌چنين از سپاهيان ارمنى - ارمنستان صغرى - بارها
( 1 ) - Bar Hebraeus 511 ( 2 ) - J . P . Carpini / Wyngaert 86 f . ( 3 ) - J . P . Carpini / Wyngaert 84 f . ( 4 ) - ميرخواند ج 5 : 77 . ( 5 ) - Malachias 15 ; Kartlis chovreba I 363 , 371