تاريخ مغول در ايران ( فارسى ) — الصفحة ٣٠٧
دوران قاآن‌ها
و در دربار جغتاى قيزيل بغاى « 1 » عهده‌دار اين وظيفه بودند . جورماغون نيز در قفقاز اختيارات مخصوص و نيز مأموران مالياتى داشت « 2 » .
امير ارغون حاكم « 3 » و محمود يلواج خود نيز مأمور دريافت ماليات بودند .
مأموران مخصوص ماليات به اين حكام كمك مىكردند « 4 » .
آن‌طور كه منابع ارمنى روايت مىكنند ، در قفقاز نوعى جزيه متداول بود ، كه شامل تمام مردانى كه بيش از 10 سال داشتند ، مىشد « 5 » . اين جزيه طبق گزارش زيرياك گنجوى عبارت بود از ( دولوريه اين‌طور ترجمه مىكند ) : 50 كيلو جو ، 25 كيلو انگور ، 1 كيلو برنج ( ! ؟ ) ، دو بند طناب و يك سكهء نقره ، يك تير و يك نعل « 6 » .
گذشته از آن براى هر 20 رأس دام مىبايست يك رأس دام و 5 سكهء نقره به‌عنوان جزيه به مغولان داده شود « 7 » . با اطمينان نمىتوان گفت ، كه اين گزارش تا چه حد با واقعيت مطابقت دارد . ترديد نيست ، كه مداخلات مغرضانهء مأموران جمع‌آورى ماليات در وضع اين‌گونه مقررات بىدخالت نبوده است . اين نوع اعمال غرض و سودجوئى يكى از نشانه‌هاى بارز دريافت ماليات در دوران نخستين فرمانروائى مغولان است .
تحت اين شرايط نمىتوان گفت ، كه قوانين مالياتى در حقيقت تا چه اندازه معتبر بوده است . چنان‌چه خانواده‌اى دستور مأموران ماليات را اطاعت نمىكرد ، اغلب اتفاق مىافتاد ، كه لشكريان همراه آن مأموران فرزندان آن خانواده را به زور مىربودند .
به موجب قانون چنگيز خان روحانيان ، اشراف ترخان و كودكان از پرداخت ماليات معاف بودند . در قفقاز - و احتمالا در ايالات ديگر - اين دستور به‌طور يكسان
( 1 ) - جوينى ج 2 : 218 ص ب . ( 2 ) - جوينى ج 2 : 220 - 218 . ( 3 ) - W . v . Rubruck / Wyngaert 320 ( 4 ) - دربارهء ارمنستان ر ك : Zyriak 461 ( 5 ) - Orbelian / Brosset 140 ; Vartan 289 ; Zyriak 453 ( 6 ) - Zyriak 483 f . ( 7 ) - Zyriak 484