تاريخ مغول در ايران ( فارسى ) — الصفحة ٢٩٠

دبيرخانهء دولت

دبيرخانهء دولت

دبيرخانهء دولت

مغولان نيز مانند تمام اقوام ديگر ، كه داراى دولتى نسبتا منظم هستند ، به زودى پى بردند كه بايد سازمانى مركزى براى ادارهء امور دولت ايجاد نمايند ، تا قوانينى را كه فرمانروا و اطرافيان او وضع مىكنند ، پس از تدوين در سراسر قلمرو آنان منتشر نمايد ، و نيز اسناد مختلف دولتى را صادر كند . چنگيز خان خود به كمك مشاوران ايغورى و چينىاش دبيرخانهء دولت را به وجود آورد . در اين دبيرخانه در زمان كيوك ، و به احتمال قوى حتى زمان اوكتاى ، گروهى از صاحب‌منصبان به كار اشتغال داشتند « 1 » ، و آن‌ها رسما موظف بودند ، كه جانب بىطرفى را رعايت كنند « 2 » . كيوك بلغاى آغا را كه نسطورى و قاضى القضات بود ، به رياست اين دبيرخانه گمارد ( نويسندگان ايرانى او را رئيس الكتاب خوانده‌اند ) . كيوك صدور امثله و فرمان‌هاى قانونى ( يرليغ ) را به او واگذار كرد « 3 » . منشيان ( بيتكچى ) و مأموران ادارهء صندوق ، مقومان جواهرات ، البسه ، پوست و نيز مأموران نظارت در ضرب سكه ، تحت‌نظر او بودند « 4 » . طبق گزارش ويلهلم فن‌روبروك « 5 » اين صاحب‌منصبان در دوران زمام‌دارى منكو ، به استثناى چند تن ، جمله مسلمان بودند . دبيرخانه كه مسئول صدور اسناد و احكام سلطنتى ( پائزا ) بود ، به تعداد زبان‌هاى رسمى دربار به چند بخش تقسيم مىشد : مغولى ، فارسى ، ايغورى ، ختائى ، تبتى و تنكوتى « 6 » . براى تمام اين زبان‌ها لغت‌نامه‌هاى مخصوص تدوين شده بود « 7 » .

در مورد نحوهء كار اين بخش‌هاى جداگانه تا سال 694 ه . ق . اطلاع دقيقى در دست نداريم .

( 1 ) - J . P . Carpini / Wyngaert 124 ( 2 ) - رشيد الدين / بلوشه ج 2 : 314 ؛ ميرخواند ج 5 : 56 . ( 3 ) - ر ك : رشيد الدين / كاترمر ج 1 : 179 ، حاشيهء 44 ؛ Vladimircov , Obsc . stroj 105 f . ; Rjazanovskij , Mongol'skoe Provo 26 - 29 ( 4 ) - رشيد الدين / بلوشه ج 2 : 316 ص ب ؛ Cordier , Chine II 263 ; W . v . Rubruck / Wyngaert 245 ( 5 ) - W . v . Rubruck / Wyngaert 290 ( 6 ) - جوينى نقل مىكند ، كه مكاتبات به زبانهاى ديگر نيز نگاشته مىشده ، بىآنكه آن زبانها را نام برد . ( 7 ) - جوينى ج 3 : 35 .