ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي ) — الصفحة ٥٧٣
قرارداد سال 1919 ميلادى برابر با سال 1377 قمرى
علاوه بر قرارداد 1919 ، چنان‌كه اشاره كرديم ، سرپرسى سايكس نامه‌اى نيز به وثوق الدوله نوشت و در آن نامه براى ابراز حسن‌نيت دولت بريتانيا ، اعلام نمود كه انگلستان حاضر است تقاضاهاى ايران را در چهار مورد زير بپذيرد :
1 - تجديدنظر در قراردادهاى حاضره بين دولتين ؛
2 - جبران خسارت مادى وارده بر مملكت ايران به واسطه‌ى دول متخاصم ديگر يعنى ( غير از انگلستان ) ؛
3 - اصلاحات خطوط سرحدى ايران در نقاطى كه طرفين آن را عادلانه تصور نمايد ؛
4 - انتخاب ترتيب قطعى و زمان و وسايل مقتضيه تعقيب مقاصد فوق در اولين موقع امكان موضوع مذاكره بين دولتين خواهد گرديد .
مخالفت با قرارداد براى آزاديخواهان و مليون يك وسيله‌ى سرگرمى سياسى و براى هوچىها و مردم سياست‌مآب و سودطلب بهانه‌ى هوچىگرى و براى بعضى از ملايان و روحانيون مستمسكى براى خودنمايى و ابراز قدرت گرديد . در تهران كسانى چون مستشار الدوله و ممتاز الدوله و حاجى محتشم الدوله و امثال آنان به مخالفت برخاستند و روحانيون در مسجد شيخ عبد الحسين به نام روضه‌خوانى چادر برپا كردند ولى وثوق الدوله شبانه چادر آنان را خوابانيد و به نام « حكومت نظامى » از اجتماع مردم جلوگيرى و مستشار الدوله و همراهانش را از تهران به كاشان ميرزا حسين خان صبا مدير روزنامه‌ى ستاره ايران را به قزوين تبعيد كرد و بدين‌ترتيب جلو اجتماع و تظاهرات مردم را گرفت . اما مخالفت با قرارداد ، با پشتيبانى احمد شاه ، به صورت مبارزه جدى با دولت وثوق الدوله همچنان ادامه يافت « 1 » .
( 1 ) - ميرزاده عشقى شاعر جوان پرشور آن عصر كه دانسته يا ندانسته آلت اجراى مقاصد تنى چند از ارباب مطبوعات و رجال ورزيده‌ى سياست گرديده بود و سرانجام نيز جان خود را بر سر اين كار گذاشت درباره‌ى قرارداد 1919 چكامه‌اى سروده است كه چند بيت آن نقل مىشود : نام دژخيم وطن ، دل بشنود خون مىكند * پس بدين خونخوار اگر شد روبرو چون مىكند آنكه گفتى محو قرآن را همى بايد نمود * عنقريب اين گفته با سرنيزه مقرون مىكند واى از اين مهمان كه پا در خانه ننهاده هنوز * صاحبان خانه را از خانه بيرون مىكند داستان موش و گربه است عهد ما و انگليس * موش را گر گربه برگيرد رها چون مىكند ؟ منظور عشقى از محو قرآن اشاره به نطق لرد گلادستون نخست‌وزير انگليس در مجلس عوام است كه طى آن پيشرفت نفوذ سياسى بريتانيا را در ممالك اسلامى و خاورميانه موكول به محو قرآن از ميان مسلمانان كرده بود .