ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي ) — الصفحة ٣٣٢
وزارت امور خارجه
مصدر مشاغل مهم در ايالات و ولايات در اين دايره‌ى نفوذ قرار گرفتند و درباريان سفله و سود پرست نيز بنا به مصلحت وقت گاهى به سياست همسايه‌ى شمالى و زمانى به سياست همسايه‌ى جنوبى متمايل مىشدند .
اجمالا تشكيلات وزارت امور خارجه در حدود سال 1300 قمرى ، كه مىتوان آن را صورت جامع‌تر و كامل‌ترى از تشكيلات اين وزارت در دوره‌هاى قبل دانست ، از اين قرار بوده است :
وزير امور خارجه : ميرزا سعيد خان موتمن الملك ( در دوره‌ى دوم وزارت )
الف - ادارات خمسه شامل :
1 - اداره‌ى انطباعات و دار الترجمه و مقدم السفراء ؛
2 - اداره‌ى انگليس ؛
3 - اداره‌ى روس ؛
4 - اداره‌ى عثمانى ؛
5 - اداره‌ى دول غير همجوار .
ب - دفتر مركزى وزارت داراى چند منشى و آجودان و چند نفر نايب وزير .
ج - دفاتر خمسه شامل : دفتر ثبت و ضبط ، دفتر تجارت و رسوم و تشريفات ، ترجمه و خطوط رمز ، محاسبه .
د - كارگزارىهاى آذربايجان و تذكره آذربايجان .
ه - كارگزارىهاى خراسان و گرگان و فارس و گيلان و ساير ولايات مهم . كارگزارىها ، امور مربوط به اقامت و تذكره اتباع خارجى را در شهرستان‌ها زير نظر داشتند و اين امور اكنون از اختيارات شهربانىهاى شهرستان‌هاست .
و - نمايندگى و سفارت‌هاى ايران در خارج .
1 - در كشور امپراتورى عثمانى : سفير كبير در استانبول ، كنسولگرى و نمايندگى در شهرهاى : ارزروم ، ترابوزان ، قاهره ، دمشق ، وان ، حلب ، بغداد ، بصره ، كربلا ، نجف ، خانقين ، سليمانيه ، كركوك ، كاظمين ، مندليج ، دياربكر ، عماره ، مسيب ، سماوات ، بيت المقدس ، جده ، يعقوبيه ، حله ، قزل رباط ، انطاكيه .
2 - در انگلستان : سفير كبير در لندن « 1 » ، كنسول در بمبئى و كلكته ( هند ) و كنسولگرى در برمه ( بيرمانى ) .
3 - در روسيه : وزيرمختار در پترزبورگ ، ويس كنسول ( كنسوليار ) در بادكوبه و ايروان و
( 1 ) - سفير كبير ايران در لندن سفارت ايران را در دربارهاى هلند و آلمان نيز داشت .