ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي ) — الصفحة ٢٥
محمد حسن خان در طريق كينه‌جويى
محمد حسن خان در طريق كينه‌جويى
محمد حسن خان در طريق كينه‌جويى
محمد حسن خان فرزند فتحعلى خان قاجار كه فرمانروايى بر ايل اشاقه‌باش را نيز داشت ، ضعف و انحطاط حكومت نادرى را در اواخر دوره‌ى سلطنت وى با مسرت كامل تعقيب مىكرد و پيوسته درصدد به دست آوردن فرصتى بود تا از تجزيه و انقراض دولت نادر سهمى ببرد و چون در نخستين شورش عليه نادر با سياست خشن و بىرحمانه‌ى سپاهيان اعزامى وى مواجه شد ، با حيله و تدبير از چنگ قواى نادر گريخت و اندكى بعد از نادر ، در خراسان به قتل رسيد و زمام امور خراسان و ايران شمالى به دست برادرزاده‌ى وى ، عليقلى خان معروف به عادلشاه افتاد . ايلات قاجار مانند ايلات جنوب و مغرب ايران سر به طغيان برداشتند . ( 1161 )
سپاهيان عادل شاه به گرگان تاختند و جمعى از كلانتران ايل قاجار را دستگير و در آن ميان يكى از فرزندان محمد حسن خان را به نام محمد به امر عادلشاه خصى كردند و بار ديگر آتش كينه و نفرت سران قاجاريه را نسبت به جانشينان نادر و وابستگان به قدرت نادرى برافروختند .
در اين موقع ، اختلاف و كشمكش بين عادلشاه و ابراهيم خان ، برادرزادگان نادر كه هردو مدعى سلطنت بودند ، عرصه را براى خودنمايى ايلات قاجار آماده ساخت و محمد حسن خان رئيس ايل اشاقه‌باش در اين كشمكش وارد شد و گاهى به نفع ابراهيم خان و زمانى به نفع عادلشاه در جنگ‌هاى شمال ايران شركت كرد و چون آن دو از ميان رفتند و شاهرخ نواده‌ى نادر در خراسان به سلطنت رسيد و كار تجزيه‌ى ايران به منتهاى خود رسيد ، غالب سران ايلات و عشاير كه زمانى زير پرچم نادر گرد آمده بودند از ضعف حكومت افشاريه در خراسان استفاده كرده ، هريك به طريقى علم استقلال برافراشتند . محمد حسن خان قاجار نيز يكى از كسانى بود كه خود را شايسته‌ى احراز مقام فرمانروايى بر ايران مىدانست و در گرگان و مازندران مقدمات اجراى اين امر را فراهم مىساخت .
از جمله اقدامات محمد حسن خان قاجار ، عقد پيمان دوستى و اتحاد با سران ايلات يموت و تركمانان كوكلان بود كه ديرزمانى با ايل قاجار سر كينه و دشمنى داشتند . خان قاجار با تدبير و سياست ملايم خود از اجتماع و اتحاد تركمانان در گرگان قدرتى به وجود آورد كه اگر حوادث ايران مركزى و قوت گرفتن ايل زند و هوادارى اكثريت مردم از حكومت زنديه پيش نمىآمد ، موفقيت او در احراز مقام سلطنت ايران قطعى بود ، ولى به طورى كه خواهيم گفت تلاش و كوشش خان قاجار در برابر قدرت زنديه به جايى نرسيد .