تحرير تاريخ وصاف ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٤

لغت‌نامه

حزر : ارزيابى محصول از نظر مالياتى . يا ارزيابى بهاى نقدى خراج ( ارزيابئى كه غالبا خودكامانه بوده ) توسط عامل ديوان به منظور وضع خراج ، در ولاياتى كه طبق يرليغ خراج به نقد مىبايست اخذ شود . ( كشاورزى . . . ج 2 ص 250 و 251 ) حقى بوده كه به سود مساح حين تعيين مرز اراضى و برآورد مقدماتى حاصل بخشى آن مأخوذ مىگرديده ( همان كتاب 285 ) حرز حقى بود كه به كسى كه مأمور وصول يا تعيين مطالبات ديوان بابت محصول بود مىپرداختند . ( مالك و زارع ص 764 )

حشر : عموما به معنى قشون غير منظم و سرباز چريك و در عهد مغول به معنى كسانى بوده است كه از ايشان براى كمك كارهاى نظامى مثل پركردن خندقها و آوردن سنگ و چوب جهت انباشتن رودخانه و خرابى حصارها استفاده به عمل مىآمد . ( ر ك :

تاريخ مغول اقبال ص 27 )

حقّ التحصيل : مالياتى كه به نفع تحصيلداران يا محصلانه ماليات اخذ مىشده .

( كشاورزى . . . ج 2 ص 285 ) وصاف از آن به محصلانه تعبير مىكند .

حقّ السّعى : پطروشوفسكى احتمال مىدهد كه اين حق همان رسم خزانه است .

( كشاورزى . . . ج 2 ص 284 ) ر ك : رسم الخزانه .

حقوق ديوانى : مجموع مالياتهايى كه به نفع ديوان مأخوذ مىشده .

خاتون : بانو . زن عقدى و رسمى ايلخان در مقابل « قما » كه به معنى كنيزان و زنان غير رسمى است .

خاص و خاصه : املاك شخصى سلطان يا ديگر اعضاء خاندان او و يا اموال شخصى بطور عموم .

دلاى : املاك شخصى سلطان . ( ر ك : كشاورزى . . . ج 2 ص 20 )

رسم الخزانه : مالياتى بوده كه براى نگاهدارى عمال خزانه يا بيت المال گرفته مىشده .

( كشاورزى . . . ص 284 )

زوائد : به معنى توفير و تفاوت .

سبيل : ( در حج ) گويا به معنى قافله‌اى از حاج مصحوب علمى و امير حاجى با جمع لوازم و ما يحتاج حجاج بوده است كه بلاعوض و فى سبيل اللّه بديشان داده مىشده است از قبيل مركوب و طعام و آب . ( ر ك : جهانگشاى قزوينى ج 2 ص 96 )

سرمه : نوعى شراب كه در تركستان متعارف است . ( فرهنگ لغات وصاف )

سكورچى : چتردار .