تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٦٠٩

شمس الدين محمد حافظ

معروف است كه شيخ ابو سعيد روزى با مريدانش در بازار مىآمد ، نگاه شيخ بر زنى طنّاز افتاد و روى به وى كرد و گفت :

آراسته و مست به بازار آيى * اى شوخ نترسى كه گرفتار آيى

مىگويند آن زن به زانو افتاد و توبه كرد .

اين موضوع را من يقين ندارم ولى شعر خواندن شيخ ، مسلم است .

بارى چون به خانقاه بازگشتند ، به صوفيان دستور داد كه اين شعر را به آواز بخوانند و برقصند . خبر شدند و قصد تكفير شيخ كردند و پيغام دادند كه اگر نتوانى اين عمل را توجيه كنى از آزار ما در امان نخواهى ماند . شيخ گفت شما ندانستيد كه مقصود من چه بود من گفتم : آراسته از نعمتهاى دنيا و مست از محبت دنيا به بازار قيامت مىآيى ، آيا نمىترسى كه گرفتار شوى آن ساده‌انديشان به اين تعبير قانع شدند ، ولى از شما مىپرسم ، آيا اين تعبير صحيح است ؟ ابو سعيد و امثال او حس زيباپرستى و ذوق ايرانى را زنده نگاهداشته و براى بالا بردن و بهتر كردن آن به دست حافظ سپردند كه مىگويد :

بيا به ميكده و چهره ارغوانى كن * مرو به صومعه كانجا سياهكارانند

ما در اينجا از بنياد و علل عشق صحبت نمىكنيم ، ولى انگيزه‌ها هرچه باشد و معشوق هركه باشد به عاشق قدرتى ما فوق قدرت بشرى خواهد بخشيد . . .

نظامى گويد :

بخواب و خور ، مشو چون گاو خرسند * اگر خود گربه باشد دل برو

و حافظ مىگويد :

به مىپرستى از آن نقش خود بر آب زدم * كه تا خراب كنم نقش خودپرستيدن

حافظ در بسيارى از اشعار خود با سالوس و رياى روحانى نمايان عصر خود به سختى ستيزه كرده است :

مى خور كه شيخ و حافظ و مفتى و محتسب * چون نيك بنگرى همه تزوير مىكنند

باده‌نوشى كه در او روى و ريايى نبود * بهتر از زهدفروشى كه در او روى و رياست

آتش زهد و ريا خرمن دين خواهد سوخت * حافظ اين خرقه پشمينه بينداز و برو

همو در يكى از غزلياتش مىگويد :

عيب رندان مكن اى زاهدِ پاكيزه سرشت * كه گناه دگران بر تو نخواهند نوشت

من اگر نيكم اگر بد تو برو خود را باش * هركسى آن دِرَوَد عاقبت كار كه گشت

همه‌كس طالب يارند چه هشيار و چه مست * همه‌جا خانهء عشقت چه مَسجد چه كنشت

حافظ كاملا با آيات قرآن و تعاليم اسلامى آشنا بود و اين معنى از غزليات او