تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٦٠٦

شمس الدين محمد حافظ

خواجه حافظ شيرازى

خواجه حافظ شيرازى

شمس الدين محمد حافظ

شمس الدين محمد حافظ

شمس الدين محمد حافظ مانند سعدى شيرازى در دوران كودكى پدر خود را از دست داد و چون مادرش توانائى تربيت او را نداشت وى را براى كسب علم و دانشجويى به خانوادهء ديگرى سپرد ، ولى حافظ از آن خانواده دورى گزيد و براى امرار معاش شاگرد خبازى شد ، ضمنا به تحصيل علم و مطالعه و تحقيق پرداخت و به زودى در سلك عرفا و اهل تحقيق درآمد . بااينكه او را به هندوستان دعوت كردند ، حاضر نشد موطن خود را ترك گويد .

وى در دوران حيات ، از بركت اشعار شيوايى كه مىسرود ، شهرت يافت و غزلياتش زبانزد خاص و عام گرديد و قسمتى از آنها اكنون در بين مردم به صورت « فلكلور » در آمده است . حافظ مانند سعدى مورد علاقه شديد ايرانيان است و نقش مهم و موثرى در زبان و ادبيات فارسى دارد ، در اكثر اشعار او نغمه‌هاى عشق و زيبائى و مفاهيم دلنشين فلسفى و عرفانى منعكس است ، بطورىكه از آثار او برمىآيد وى با اوضاع نامساعد اجتماعى عصر خويش سر سازش نداشته و همواره عليه رياكاريها و بىعدالتيهاى زمان مبارزه كرده است .

پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت * آفرين بر نظرِ پاكِ خطا پوشش باد

در عصر حافظ ، غالبا بين فئودالها و خانهاى محلى جنگ و ستيز بود و حافظ در يكى از اشعارش از انقلابات آن زمان ياد مىكند :

اين چه شوريست كه در دور قمر مىبينم * همه آفاق پر از فتنه و شر مىبينم

با تمام اين آشفتگىهاى اجتماعى ، حافظ جوياى حقيقت بود و با پيروى از آراء اهل تصوف ، مردم محروم و ستم‌ديدهء عصر خود را به صبر و شكيبايى دعوت مىنمود و قضا و قدر و حكم آسمانى را جبرى و قطعى مىشمرد :

من اگر خارم اگر گل چمن‌آرايى هست * كه بدان دست كه مىپروردم مىرويم

رسوخ افكار عرفانى در مردم آن دوران ، مولود اوضاع اجتماعى و بلايا و مصائبى بود كه در طى چند قرن بر مردم ستم‌كشيدهء ايران وارد آمده بود . حافظ به اقتضاى روح زمان با اشعار تسلىبخش خويش ، درددل مردم را بيان مىكرد و مردم را به مبارزه منفى و گذشت و تسليم فرامىخواند و چون اين اشعار مظهر اوضاع اجتماعى و مورد پسند