تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٥٦٣
عبيد زاكانى
پادشهى پاس فقيران بدار * پيرنه‌اى عِزّت پيران بدار
گل نگر ار خار به چشم آيدت * رنج كن از آنكه شفا بايدت
مردمك ديده شو و خود مبين * نيك نظر بازكن و بَد مَبين
*
چند شوى ايدل سوداپرست * از مى نوشين هوى نيمه مست
خواب ، ز حد رفت تو مست و خراب * وقت بيامد كه درآيى ز خواب
دستخوش فكر سَبُكسَر مباش * پى سِپَرِوَهِم گرانسر مباش
نخستين منتقد اجتماعى در ادبيات فارسى
نخستين منتقد اجتماعى در ادبيات فارسى
عبيد زاكانى
عبيد زاكانى
نظام الدين عبيد الله زاكانى از شعراى نامدار نيمهء دوم قرن هشتم هجرى است ؛ وى شاعر و نويسنده‌اى مبارز ، منتقد و مخالف نظام موجود بود ، كه با روشى ساده و شيرين ، اوضاع اخلاقى ، اجتماعى و سياسى ايران را پس از هرج‌ومرجى كه محصول حملهء خانمانسوز مغول بوده به رشته تحرير كشيده است و به زبان هزل و طنز ، احوال و اخلاق طبقات مختلف اجتماعى ، مخصوصا وضع روحى و فكرى طبقات ممتاز را مورد بررسى قرار داده و نام آن را اخلاق الاشراف نهاده است ، در اين شاهكار بديع و بىسابقه ، نخست ، عبيد ، ملكات فاضله ، يعنى عفت ، شجاعت و حلم و مردانگى را كه در دوران حيات شاعر به علل گوناگون اقتصادى و سياسى و درنتيجه قتل و غارتها و بيدادگريهاى مغولان رو به فراموشى رفته بود ، تعريف و توصيف مىكند و آن را « مذهب منسوخ » مىنامد ؛ و در مقابل به بيان زذايل اخلاقى ، چون دروغگويى ، دو رويى و رياكارى مىپردازد و آن را مطلوب و مقبول بزرگان و اشراف فاسد و منحرف عهد خود يعنى « مذهب مختار » آنان مىشمارد .
كتاب اخلاق الاشراف و ديگر آثار منثور عبيد كه به پيروى از سبك روان سعدى نوشته شده از شاهكارهاى نثر فارسى است ، علاوه ، بر اين ، عبيد با تاليف رسايل هزل‌آميز و انتقادى نظير ريش‌نامه ، صد پند ، رساله تعريفات يا ده فصل ، رسالهء دلگشا در حكايات به زبان عربى و فارسى ، فالنامه بروج وحوش و طيور و قصيدهء معروف موش و گربه و يك مثنوى به نام عشاق‌نامه يادگارهاى ذيقيمتى از خود در ادبيات فارسى به يادگار گذاشته