تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٥٤٤

جهان‌بينى اوحدى

حَلق درويش را بريده به كلك « 1 » * مال و ملكش كشيده اندر سلك

. . . گر تو را تيغ حكم درمشتست * شحنهء كُش باش دزد خود كُشتست

دزد را شحنه راهِ رخت نمود * كشتن دزدِ بىگناه چه سود ؟

دزد با شحنه چون شريك بود * كوچها را عسس چريك بود

چون سياست « 2 » نباشد اندر شهر * ندرخشد سنان و خنجر قهر

همه مارند و مور ، مير كجاست ؟ * مُزد گيرند ، دزدگير كجاست ؟

بر حرامى « 3 » ، چو شحنه شد خندان * بحرم دان فروبرد دندان

چون كَمانِ رئيس شد بىزِه * نتوان خفت ايمن اندر دِه

سر دزدان كه ميوهء دارست * بر تن آسوده پارهء كارست

هركه بر نفس خود مُسلّط نيست * نيست سلطان و اندر اين خط نيست

شاهى تن ز اعتدال بود * به طلب كردن كمال بُوَد

كردن او را به شرع و عقل دوا * نپسنديدن آنچه نيست روا

. . . گرچه تُرشست و تلخ گفتن حق * شور بختيست هم نَهُفتن حق

سخن ار دل‌شكن نباشد و سخت * رهنمايى كجا كند سوى بخت ؟ « 4 »

اوحدى در جاى ديگر از ديوان اشعار خود « در منع تبختر و طيش » مردم را به رعايت اعتدال و حفظ حقوق طبقات محروم و ستمكش جامعه دعوت مىكند :

. . . چند جوئى برين و آن پيشى ؟ * نه كَز ابناى جنس خود بيشى !

تو نبودى پديدَت آوردند * پس بگفت و شنيدت آوردند

باز فانى شوى ، به آخر كار * به سگان بازدار ، اين مُردار « 5 »

قُربِ سلطان مبارك آنكس راست * كه كند كار مستمندى راست

روستايى كند كفايت و صرف * تو مگر سازى از خراجش طرف

وانگهى خويش را امين دانى * آه اگر مردمى چنين دانى

مكن از بهر اين تفرّج و فَرج * رِزق ده‌ساله را به زودى خرج

بيوه‌زن دوك رِشته در مهتاب * كرده بر خود حرام راحت و خواب

( 1 ) . قلم ( 2 ) . كيفر و مُجازات . ( 3 ) . دزد راهزن ( 4 ) . ديوان اوحدى ، پيشين ، ص 532 . ( 5 ) . جهان مادى و جيفه دنيا .