تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٥٤٣

جهان‌بينى اوحدى

آنچه ديدى ز سرگذشت بگوى * به چه‌چيز است بازگشت ؟ بگوى

چيست اين دوزخ و بهشت كجاست ؟ * پرسش حال خوب و زشت كجاست ؟

تن و جان را عذاب چون باشد ؟ * هول يُومُ الحساب چون باشد ؟

. . . تو بدان آمدى كه كار كنى * زين جهان دانش اختيار كنى

همه را بنگرى و دريابى * رنج بينى و دردسر يا بى

چيست ناموس « 1 » ؟ دل بروبَندى * كيست سالوس ؟ خوش برو خندى

دانشِ اين ، حوالتست به تو * وز خدا اين رسالتست به تو

جز به علم اين كجا توان دانست ؟ * نفس بىعلم هيچ نتوانست « 2 »

به‌نظر اوحدى ، در محيطى كه نظم و قانون و اخلاق و مبانى تربيتى استوارى برقرار نيست ، نه‌تنها كشاورزان و پيشه‌وران ، بلكه افراد متنّعم و فرمانروا نيز از سعادت و نيكبختى بهره‌يى نخواهند برد .

اوحدى در اشعار خود از نتايج ظلم و بيدادگرى حكام ، سرهنگان ، و ديوانيان و شحنگان ياد مىكند و آنان را به مار و مورى تشبيه مىكند كه به جان رعيت افتاده و حاصل كار و زحمت خلق را به يغما مىبرند :

ظلمت ظلم تيره دارد راه * عدل بايد جناح و قلب سپاه

خانه ظالمان نه دير ، كه زود * به فضيحت خراب خواهد بود

ظلم تاريك و دِل سِيَه كُندَت * عدل رخشنده‌تر زمه كندت

مرد را ظلم ، بيخ كن باشد * عدل و دادش حصار تن باشد

. . . تو نترسى كه باغ سازى و تيم * خَرج آن جمله از خَراج يتيم ؟

باغ خود را نچيده گل بيوه * بُرده سرهنگ هيزم و ميوه

شب تاريك ، دوك رشتن او * روز نانى به خون سرشتن او

پيرزن نيمه‌شب كه آه كند * روى هفت آسمان سياه كند

واى بر خفتگان خونخواران ! * ز آفت سيل چشم بيداران

بس كه ديدم دعاى پيرزنان * كه فروريخت خون تيرزنان

. . . مَهِل اى خواجه ، قلم زنان دَغَل * تكيه بر عقد ملك دارى و حل ؟

قلمى راست كرده در پس گوش * چشم بر خردهء كسان چون موش

( 1 ) . اصل و قانون جهان ( 2 ) . همان كتاب ، ص 504