تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٥٤٠

زن نامطلوب و منحرف

حسد دشمنانش اندر پى * حاجت دوستان به جانب وى

بار صد كس به تن فروگيرد * آتش دوزخ اندرو گيرد

. . . نتواند دمى نشستن شاد * نكند مَرگ و آخرت را ياد

دست مَنصب گرفته گوش او را * حب دنيا رُبوده هوش او را

. . . عالمى گُم شود درين سروكار * تا از ايشان يكى رسد به كنار

چنان كه در اين اشعار ديديم ، اوحدى وضع آشفته تعليم و تربيت را در اواخر عهد مغول ، و مشكلات گوناگونى كه براى تأمين سعادت نوآموزان وابسته به طبقات مختلف اجتماع وجود داشته توضيح مىدهد و با استادى نشان مىدهد كه در يك جامعهء منحط و فاسد ، چه خطراتى نوجوانان و مردم كوچه و بازار را تهديد مىكند و يك فرد عادى در آن دوران بحرانى و پرآشوب ، از روز تولد تا هنگامى كه به رشد كافى و مقام و موقعيت مناسبى دست يابد ، با چه موانع و مشكلاتى بايد دست‌وپنجه نرم كند .

در قصايد عرفانى او كه به پيروى از روش سنايى و عطار ساخته است معانى بديع به چشم مىخورد :

سر پيوند ما ندارد يار * چون تَوان شُد ز وصل برخوردار

همدمى نيست تا بگويم راز * خلوتى نيست تا بگريم زار

در خروشم ز صيت « 1 » آن معشوق * در سماعم ز صوت آن مزمار « 2 »

مطربم پرده‌ها همى سازد * كه در آن پرده نيست كَس را بار

همه مَستان درآمدند به هوش * مست ما خود نمىشود هشيار

مطربم پرده‌ها همىسازد * كه در آن پرده نيست كس را بار

چيست اين ناله و فغان در شهر * چيست اين شور و فتنه در بازار

همه در جستجوى و او غافل * همه در گفتگوى و او بيزار

خانه در بيشهء آلهى بَر * سنگ در شيشهء ملاهى بار

. . . جز يكى نيست صورت خواجه * كثرت از آينه است و آينه‌دار

سِكّهِ شاه و نقش سكه يكيست * عدد از درهم است و از دينار

هم به درياست بازگشتِ نَمى * كه ز دريا جدا شود به بخار

به نهايت رسان تو خط وجود * نقطهء اصل از انتها بردار

تا بدانى كه نيست جز يك نور * وان دگر سايهء در و ديوار

( 1 ) . شهرت ( 2 ) . مزمار : به كسر « م » نى كه در آن نوازند ، ناى نوازندگى .