تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٥٣٢

اوحدى مراغه‌اى

نصير الدين طوسى را نبيره * كه عقل از فطنت « 1 » او گشت خيره

اوحدى در مثنوى جام‌جم كه مشتمل بر پنج هزار بيت است ، ضمن تعاليم اخلاقى ، زمامداران و زورمندان را نيز به وظايف سياسى و اجتماعى خود ، واقف گردانيده است :

اى كه بر مُلك و مملكت شاهى * عدل كن گر ز ايزد آگاهى

عدل بىعلم ، بيخ و بَر نكند * حكم بىعدل و علم ، اثر نكند

شاه كو عدل و داد پيشه كند * پادشاهيش بيخ و ريشه كند

بر قوىپنجه ، دستِ كين مَگُشاى * بر ضعيف و زبون كمين مگشاى

رفت كسرى ز خط شهر به دشت * با سواران ز هر طرف مىگشت

گلشنى ديد تازه و خندان * تر و نازك چو خط دلبندان

پُر ز نارنج و نار باغى خوش * زير هربرگ او چراغى خوش

گفت آب از كدام جويستش * كه بدينگونه رنگ و بويستش

باغبانش ز دور ناظر بود * داد پاسخ كه نيك حاضر بود

گفت عدل تو داد آب او را * زان نبيند كسى خراب او را

چنان كه اشاره شد ، اوحدى مانند عنصرى و فرخى و بسيارى ديگر از شعرا در فكر تأمين سعادت و كامرانى خود نبود ، بلكه بر خلاف اكثريت قريب به اتفاق شعرا ، خود را در مقابل جامعه ، مسؤول مىشمرد ، به همين مناسبت در زمينه‌هاى مختلف اخلاقى ، تربيتى و اجتماعى به پدران و مادران و زمامداران و مسئولان امور كشورى تعاليم و اندرزهاى جالبى داده است ، فى المثل در مورد تربيت فرزندان ، خطاب به پدرانى كه طالب سعادت و نيكبختى اولاد خود هستند ، مىگويد : تنها به تعليم و تربيت فرزندان قناعت نكنيد ، بلكه آنها را به تحمل سختى عادت دهيد ، و با مشكلات و محروميتهاى گوناگون زندگى آشنا سازيد :

شرم‌دار ، اى پدر ز فرزندان * ناپسنديده هيچ مپسندان

با پسر قول زشت و فحش مگوى * تا نگردد لئيم و فاحشه‌گوى

بچه خويش را به ناز مدار * نظرش هم ز كار باز مدار

چون به خوارى برآيد و سختى * نكشد محنت او ز بدبختى

در جاى ديگر ، در پيرامون محافظت فرزندان از خطر نزديكى و معاشرت با ناكسان و عناصر فاسد چنين تعليم مىدهد :

( 1 ) . زيركى