تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٥١٠

مقام مثنوى مولانا

گفت هيچ از نحو خواندى ؟ گفت : لا * گفت : نيمِ عمرِ تو شد در فنا

دل‌شكسته گشت كشتيبان ز تاب * ليك آن دم گشت خامَش در جواب

باد كشتى را به گردابى فِكَند * گفت كشتيبان بدان نحوى بلند

هيچ دانى تو شنا كردن بگو ؟ * گفت : نى تو از من شنا مى نجو

گفت : كُلّ عُمرَت اى نحوى فناست * زآنكه كشتى غرق اين گردابهاست

در جاى ديگر مولوى ، مردم را به همفكرى و همدلى دعوت مىكند و از تعصّب و جدال و قتال برحذر مىدارد .

چونكه بىرنگى اسير رنگ شد * موسيئى با موسيئى در جنگ شد

اى بسا هندو و ترك هَمزَبان * اى بسا دو ترك چون بيگانگان

پس زبان همدلى خود ديگر است * همدلى از همزبانى بهتر است

در اشعار زير ، مولوى دلبستگى و علاقهء فراوان خود را به « معنى و حقيقت » و نفرت شديد خويش را از تظاهر و خودنمايى آشكار مىكند :

طواف كعبه دل كن اگر دلى دارى * دلست كعبهء معنى ، تو گِل چه پندارى

طواف كعبه صورت حَقَت از آن فرمود * كه تا به واسطهء آن دِلى به دست آرى

هزاربار پياده طواف كعبه كنى * قبول حق نشود گر دلى بيازارى

ز عرش و كرسى و لوح و قلم فزون باشد * دل خراب كه او را به هيچ نشمارى

در جاى ديگر مىفرمايد :

ما ، دل ، اندر راهِ مَردان باختيم * غلغلى ، اندر جهان انداختيم

آتشى اندر دل خلقان زديم * شورشى در عاشقان انداختيم

خرقه و سجاده و تسبيح را * در خراباتِ مُغان انداختيم

داشتيم بر پشت خود بارگران * شكر كان بارِ گران انداختيم

جبه و دستار و علم قيل‌وقال * جمله در آبِ روان انداختيم

. . . ما ز قرآن برگزيده مغز را * پوست را پيشِ خسان انداختيم

مقام مثنوى مولانا

مقام مثنوى مولانا

مولانا خود به اهميت اين كتاب عظيم كه گنجينهء معرفت و عرفان است ، واقف بود و مىدانست كه كتابى آورده كه تا آن زمان در عالم اسلام نظير و همتايى نداشته است . افلاكى در مناقب العارفين مىنويسد :

« مولانا فرمود مثنوى ما دلبرى است معنوى كه در جمال و كمال همتاى ندارد و همچنان باغى است مهيّا و درختى مهنّى كه جهت روشندلان صاحب‌نظر و عاشقان سوخته‌جگر