تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٤٥٨

خاقانى شيروانى

زر باشى و ناگشاده گنجى * تب دارى و ناكشيده رنجى

روشن به تو چشم شاه و درويش * جود تو ز فيض آسمان بيش

آن نور كه بىدريغ بارى * از خاقانى دريغ دارى

اين شيوه نه شرط دوستانست * اين سنت و فعل دشمنانست

نه هم‌نفسى ، نفس گشايم * نه خوش سخنى هوس زدايم

. . . بر روزن من نتابى از خشم * نه در دل من ز غرفهء چشم

نىنى غلطست هرچه گفتم * راهِ هَوَسَست هرچه سُفتم

صبحست سوى تو عذر خواهم * صبحست شفيع اين گناهم

صبح آينه‌دار تازه‌روى است * صبح از سَرِ صدق راستگويست

خاقانى به شعراى نامدار قبل از خود چون رودكى و عنصرى نظر داشته و به شيوهء آنان شعر گفته است و گاه خود را برتر از آنان شمرده است :

بديهه همى بارم از خاطر اين دُر * كز او سمعها بحر عمان نمايد

از اين شعر خجلت رسد عنصرى را * وگر عنصرى جان جانان نمايد

و در پاسخ كسانىكه قدرت شعرى عنصرى را به رخ او مىكشيده‌اند چنين مىگويد :

به تعريض گفتى كه خاقانيا * چه خوش داشت نظم روان عنصرى

بلى شاعرى بود صاحبقران * ز ممدوح صاحبقران عنصرى

ز معشوق نيكو و ممدوح نيك * غزل‌گو شد و مدح‌خوان عنصرى

جز از طرز مدح و طراز غزل * نكردى ز طبع امتحان عنصرى

شناسند افاضل كه چون من نبود * به مدح و غزل دُرفشان عنصرى

كه اين سِحر كارى كه من مىكنم * نكردى به سحر بيان عنصرى

زِ « دَه » شيوه كان حيلت شاعر است * به يك شيوه شد داستان عنصرى

مرا شيوههء خاصِ تازه است و داشت * همان شيوهء باستان عنصرى

نه تحقيق گفت و نه وعظ و نه زهد * كه حرفى ندانست از آن عنصرى

نبود است چون من گه نظم و نثر * بزرگ آيت و خرده‌دان عنصرى

به نظم چو پروين و نثر چو نقش * نبود آفتابِ جهان عنصرى

اديب و دبير و مُفسّر نبود * نه سحبان يعرب زبان عنصرى

خاقانى بر خلاف شعرايى چون ناصر خسرو ، سنائى و خيام به مسائل فلسفى و مشكلات اجتماعى دوران خود توجه نداشت و مىكوشيد معضلات اجتماعى دوران خود