تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٤٣٨

راه تبليغ حقايق

اسرار خود را در ميان منهيد و هنگام طرح مسائل گوناگون اجتماعى به حدود عقل و منطق مخاطب ، نيز توجه و عنايت داشته باشيد :

نگهبان سرت گشتست اسرار * اگر سر بايدت سّر را نگهدار

زبان در بسته بهتر سِر نهفته * نماند سِر چو شد اسرار گفته

سرت را از زبان ، بيم هلاكست * وزو در سر خرد انديشناكست

به‌قدر عقلِ هركس گوى با وِى * اگر اهلى مَدِه ، ديوانه را مِى

مگو اسرار با جُهّال مَغرور * كه باشد دار جايت همچو مَنصور

سخنهاى مرا داننده خواناد * ز چشم بيخرد پوشيده ماناد

نگويد باخِرَد با بىخِرَد راز * به گنجشكان نشايد طُعمِهء باز

كلامت را ز نااهلان بپرهيز * تو با نااهل ، تا باشى مياميز

در مذمت شعراى متملق گويد :

خِرَد بر مَدح نااهلان بخندد * كسى بر گردن خر دُر نبندَد

تو را از خويشتن خود شرم نايد * كه هرجايى دروغى گفت بايد

به پا استادَن و بر خواندن او * فروريزد سراسر آبَت از رو

به مَدح هيچكس مَگشاى لب را * مرنجان خاطر معنى طلب را

نه چون اين شاعران ياوه‌گويى * كه دست از آبروى خود بشويى

اميران كلامند ، اهل اشعار * خداشان توبه‌ئى بدهد از اين كار

در اشعار زير ناصر خسرو ، ماهيت دشمنان و مخالفان خود را آشكار مىكند :

هوشياران ز خواب بيدارند * گرچه مستانِ خفته بسيارند

منبَرِ عالمان گِرفتستند * اين گروهى كه از دَرِ دارند

كى شود هيچ دردمند دُرُست * زين طبيبان كه زار و بيمارند

بر دروغ و زنا و مى خوردن * روز و شب همچو زاغ ناهارند

ور وديعت « 1 » نهند مال يتيم * نزد ايشان غنيمت انگارند

گر درست است قول معتزله « 2 » * اين فقيهان بجمله كَفّارند

فخر دانا بدين بود وينها * عيب دينند و علم را عارند « 3 »

ناصر خسرو در قطعه زيرين مردم را به خويشتن‌دارى و مناعت طبع دعوت مىكند :

( 1 ) . امانت ( 2 ) . يكى از فرقه‌هاى مذهبى كه به عقل و استدلال توجه دارند ( 3 ) . ننگ