تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٤٣٥

تعاليم اجتماعى ناصر خسرو

ببينش كوش هان تا چند گفتن * حجاب از پيش بَر بايد گرفتن

در اشعار زير ناصر خسرو ، نفرت و بيزارى خود را از شعراى متملق و بىشخصيتى كه در برابر « پول » به هر پستى و دنائتى تن مىدهند ، آشكار مىكند :

اى شعرفروشان خراسان بشناسيد * اين ژرف سخنهاى مرا گر شعرائيد

بر حكمت ، ميرى ز چه يابيد چو از حرص * فتنه غزل و عاشقِ مدحِ امرائيد

يكتا نشود حكمت ، مر طبع شما را * تا بر طمع مال ، شما پشت دوتائيد

آب ار بِشَوَد تان به طمع باك نداريد * مانند ستوران سپس آب و گياهيد

خواهم كه بدانم كه مر اين بيخردان را * طاعت ز چه معنى و ز بهر چه سرائيد

چون خصم سَرِ كيسهء رِشوت بگُشايد * در وقت شما بند شريعت بگشائيد

اندر طلب حكم و قضا بر دَرِ سلطان * مانند عصا مانده شب و روز بپائيد

با جهل شما درخور نعليد بسر بر * نه درخور نعلى كه بپوشيد و بيائيد

گر روى بتابم ز شما ، شايد ازيراك * بىروى و ستمكاره و باروى و ريائيد

از بهر چه بر من همه همواره به كينيد * گر جمله بلائيد چرا جمله مرائيد

آن را كه بِبايدش ستودن بنكوهيد * و آن را كه نكوهيدن شايد بستائيد

در رد عقايد جبريه و نواصب و در قدرت و اختيار افراد آدميان گويد :

اگر كار بوده است و رفته قلم * چرا خورد بايد به بيهوده غم

وگر نايد از تو نه نيك و نه بد * روا نيست بر تو نه مدح و نه ذم

عقوبت محال است اگر بت‌پرست * به فرمان ايزد پرستد صنم

ستمكار زى تو ، خدايست اگر * بِدَست تو او كرد بر من ستم

كتاب و پيمبر چه بايست اگر * نشد حكم كرده نه بيش و نه كم

وگر جمله حق است تو از خداى * بر اين راه پس چون گذارى قدم

نگه كن كه چون مذهب ناصبى * پر از باد و رود است و پرپيچ و خم

مرو از پس اين رمه بىشبان * زِهرهاى هائى چو اشتر مَرَم

سخنرا به ميزان دانش بسنج * كه گفتار بيعلم باد است و دم

نهاده خدايست در تو خرد * چو در نار نور و چو در مشك شم

خرد دوستِ جانِ سخنگوى تست * كه از نيك شاد است و از بد دژم

به نامه درون جمله نيكى نويس * كه در دست تو است اى برادر قلم

به فعل نكو جمله عاجز شدند * فرومايه ديوان ز پرمايه جم

بجز بر نكو فعل و گفتار خوب * نه بگذار دست و نه بگشاى فم