تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٣١٦

انتقاد ادبى

سياهى ، سياه و درازى دراز * كه آن را اميد سحركه نبود

يكى بودم و داند ايزد همى * كه بر من موكل « 1 » كم از « ده » نبود

بدم نااميد و زبان مرا * همه گفته جز حِسبى اللّه « 2 » نبود

نمونه‌يى ديگر از حبسيات او را كه از وضع روحى شاعر ، و تألمات درونى وى و خصوصيات زندانهاى آن روزگار و مظالم زمامداران وقت حكايت مىكند ، در اينجا نقل مىكنيم :

. . . اين چرخ به كام من نمىگردد * بر خيره سخن همى چه گردانم

در دانش ، تيزهوشِ بِرجيسم * در جُنبش كند سير كيوانم

گه خسته ز آفت « بهاوردم » * گه بسته به تهمَت خراسانم

تا زاده‌ام اى شگفت محبوسم * تا مرگ نگر كه وقف زندانم

چون پيرهن عمل « 3 » بپوشيدم * بِگرِفت قضاى بد گريبانم

بر مَغز من اى سپهر هر ساعت * چندين چه زنى كه من نه سندانم

حمله چه كنى كه كند شمشيرم * پويه « 4 » چه دهى كه تنگ ميدانم

و اللّه كه چو گرگِ يوسفم و الله * بر خيره همى نهند بُهتانم

گر هرگز ذرّهء كژى باشد * در من نه ز پشت سعد سلمانم

به بيهُدِه باز مُبتلا گشتم * آورد قضا بِسجن « 5 » ويرانم

بركَند سپهر باز بنيادم * بشكست زمانه باز پيمانم

. . . بيهُش نيم و چو بيهشان باشم * صرعى « 6 » نيم و به صرعيان مانم

چون سايه شدم ضعيف و ز محنت * از سايه خويشتن هراسانم

اندر زندان چو خويشتن بينم * تنها ، گوئى كه در بيابانم

گوريست سياه رنگ دهليزم * خوكيست كريه روى دَربانَم

گه اندُه جان به ياس بگذارم * گه آتش دل به اشك بنشانم

. . . از قصهء خويش اندكى گفتم * گرچه سخنست بس فراوانم

پيوسته چو ابر و شمع مىگريم * وين بيت چو حرز و وِرد مىخوانم

( 1 ) . مراقب و زندان‌بان ( 2 ) . توكل به خدا ( 3 ) . شغل ديوانى ( 4 ) . رفتن ، حركت كردن ( 5 ) . زندان زيرزمينى ( 6 ) . نوعى بيمارى عصبى