تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٣١٤

انتقاد ادبى

« كردار » و عمل معرفى و محكوم مىكند :

تو بگفتار غرّهء شب و روز * ليك معلوم تو نشد امروز

بيش مَشنو ز نيك و بد گفتار * آنچه بشنيدهء به كار در آر

يكى از تعاليم دلنشين سنائى به اهل علم اين است كه علم و دانش خود را در راه سعادت مردم و خدمت به خلق به كار برند . به‌نظر او « عالمان بىعمل و دانشمندان منحرف » چون دزدانى هستند كه به كمك « چراغ علم » مىتوانند بزرگترين زيانها را به جامعه بشرى وارد سازند ، يا به تعبير سنائى ، بهترين كالاها را به يغما ببرند و مردم را بيش از پيش از راه حق و صواب منحرف سازند .

چو علم آموختى ، از حرص آنگه ترس كاندر شب * چو دزدى با چراغ آيد گزيده‌تر بر كالا

انتقاد از مالكان ستم‌پيشه : سنائى در اشعار انتقادى زير مالكان بزرگ و فئودالهاى متجاوز را مخاطب ساخته وضع دلخراش كشاورزان و ديگر طبقات محروم را توصيف مىكند :

خانه خريدى و ملك ، باغ نهادى اساس * ملك به مال ربا ، خانه به سود غَلِه

فرش تو در زير پا اطلس و شعر و نسيج * كرده شكم چهارسو چون شكم حامله

ناصر خسرو قباديانى متجاوزينى را كه ملك يتيمان را تصرف مىكنند با گرگ و پلنگ همانند مىشمارد :

گرگ و پلنگ گُرسنِه ميش بره برند * وينها ضياع و ملك يتيمان همى برند

شيخ عطار نيز شجاعانه زاهد نمايان رياكار و مغرور و پرمدعا را به باد انتقاد مىگيرد و ماهيت پليد آنان را برملا مىسازد : « 1 »

الا اى زاهدانِ دين دلى بيدار بنمائيد * همه مستيد در مستى يكى هشيار بنمائيد

ز دعوى هيچِ نگشايد اگر مرديد اندر دين * چنان كاندر درون هستيد در بازار بنمائيد

هزاران مرد دعوى دار بنمايم ازين مسجد * شما يك مرد دعوىدار از خمّار بنمائيد

من اندر يك زمان صد مست از خمار بنمايم * شما مستى اگر داريد از « اسرار » بنمائيد

من اين رندان مفلس را همه عاشق همى بينم * شما يك عاشق صادق چنين بيدار بنمائيد

ناصر خسرو علم و دانش را مفتاح نيكى و نيكوكارى و تنها وسيله و سپر مبارزه با حوادث ناگوار مىداند :

فرزندِ هنرهاى خويشتن شو * تا همچو تو كس را پسر نباشد

گنجور « 1 » هنرهاى خويش گردى * گَر باشد مالت وگر نباشد

( 1 ) . نگهبان ، خزانه‌دار