تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٢٠٥
نمونه‌يى از نثر تاريخ بيهقى
ابو الفضل بيهقى
ابو الفضل بيهقى
ابو الفضل محمد بن حسين بيهقى در ده حارث‌آباد بيهق به سال 385 هجرى متولد شد ، پس از فراگرفتن مقدمات علوم در نيشابور و كسب فضايل ، به ديوان رسايل سلطان محمود غزنوى راه يافت و زيردست ابو نصر مشكان كه از مترسلان به نام آن دوران بود به كار پرداخت و پس از فوت استاد ، زيردست « ابو سهل زوزنى » صاحب ديوان رسايل سلطان مسعود به كار دبيرى مشغول بود و همچنان به خدمت خود در خاندان غزنويان ادامه داد تا سرانجام از بركت كفايت و كاردانى به مقام صاحب ديوانى رسائل رسيد . چندى نگذشت كه در نتيجهء دسايس درباريان مغضوب و معزول شد و به زندان افتاد ، سالها در زندان بود و ظاهرا پس از رهايى ، گرد كارهاى ديوانى نگشت و در سال 470 هجرى در غزنين درگذشت .
شاهكار اين دبير و مورخ بزرگ ، تاريخ بيهقى يا تاريخ مسعودى است كه در آن جزئيات اوضاع سياسى و اجتماعى ايران را در دوران حكومت مسعود بن محمود غزنوى به رشتهء تحرير كشيده و اطلاعات بسيار مفيدى راجع به اوضاع عمومى آن ايام ، يعنى سازمانهاى لشكرى و كشورى و ديوانها و تشكيلات ادارى و دسته‌بنديهاى سياسى ، و طرز پذيرايى از نمايندگان كشورهاى همجوار و تنظيم اسناد سياسى بين زمامداران ، و طرز محاكمه و دادرسى رجال سياسى ، و راه‌ورسم عروسى و ازدواج بين امرا و شخصيتهاى كشورى در آن دوران ، و خصوصيات شكار و نخجيربازى شاه و اطرافيان او و طرز تاجگذارى شهرياران و خلعت پوشيدن وزرا و اميران و بسيارى ديگر از مسايل و مختصّات اجتماعى و سياسى آن دوران ، از مطالعهء اين كتاب به‌دست مىآيد . مىگويند بيهقى تاريخ جامعى درسى مجلد نگاشته يا در دست تصنيف داشته كه اكنون فقط قسمتى از آن دربارهء سلطنت مسعود بن محمود و تاريخ خوارزم موجود است .
در ميان محققان خارجى « بارتولد » در تركستان‌نامه به ارزش اين كتاب اشاره كرده و برآنست كه شرق‌شناسان ، چنان كه بايد از اين كتاب جامع استفاده نكرده و از نكات و دقايق آن بهرهء كافى نبرده‌اند .
نمونه‌يى از نثر تاريخ بيهقى
نمونه‌يى از نثر تاريخ بيهقى
سبكتكين نام پدر سلطان محمود غزنوى است ، او به سبب كفايت و كاردانى از غلامى به فرمانروايى رسيد و سرانجام به امارت و حكمرانى غزنين ارتقاء يافت ، در تاريخ بيهقى در وصف حسن تدبير او چنين آمده است : « . . . از خواجه بو نصر شنيدم رحمة الله ، گفت :
يك روز خوارزمشاه « التونتاش » حكايت كرد و احوال پادشاهان و سيرت ايشان مىرفت ؛ و