تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ١٣٠

منظور فردوسى از نظم شاهنامه

وقتىكه فردوسى از زبان رستم پورهرمزد شاه از شكست ايرانيان ياد مىكند ، دلدادگى او به ايران و تنفر وى از تعصبات مذهبى و نفرت فراوانش از ستمگران اجنبى به خوبى آشكار مىشود . . . همچنين در نامه‌يى كه از زبان رستم پورهرمزد شاه نوشته در وصف تازيان مطالبى مىگويد ، كه چون ضمن ذكر وقايع تاريخى اين ايام در جلد دوم تاريخ اجتماعى ايران نقل شده از تكرار آن خوددارى مىكنيم . »

سپس فردوسى از نامهء سعد وقاص به شهريار ايران ياد مىكند :

سر نامه بنوشت نام خداى * محمد رسولش به حق رهنماى

ز جنى سخن گفت وز آدمى * ز گفتار پيغمبر هاشمى

ز توحيد و قرآن و وعد و وعيد * ز تهديد و از رسمهاى جديد

ز قطران و از آتش و زمهرير * ز فردوس و جوى مى و جوى شير

ز كافور و از مشك و ماء معين * ز شهد بهشت و مى انگبين

. . . كه گر شاه بپذيرد اين دين راست * دو عالم به شادى و شاهى و راست

شفيع گناهش محمد بود * تنش چون گلاب مُصعد بود

همه تخت و تاج و همه جشن‌وسور * نيرزد به ديدار يك موى حور

بطوريكه از فحواى اين اشعار برمىآيد و چنان‌كه نلدكه مستشرق شهير متذكر شده ، فردوسى تعصب مذهبى نداشته ، در افسانه‌يى كه از مأخذ اسلامى اقتباس شده و راجع به زيارت اسكندر از كعبه است اظهار مىكند كه خداى زمين و زمان احتياج به‌جا و مكان ندارد . . . مىگويد كه براى پيشينيان ما « آتش » فقط براى تعيين سمت نيايش بود ، همانطور كه براى عرب‌ها « سنگ » سمت پرستش است . »

خداى جهان را نباشد نياز * به‌جاى خور و خواب و آرام و ناز

بسيارى از شعرا ، مانند نظامى خواسته‌اند از فردوسى تقليد كنند ولى چون آثارشان بر پايه داستان‌هاى ملى استوار نبوده ، مقبول طبع مردم نيفتاده است ، سعدى با تمام مقامى كه در شعر و ادبيات فارسى دارد ، وقتىكه خواست در ميدان حماسه ، هنرنمائى كند به ناتوانى و شكست خود اعتراف كرد و گفت :

بسى زيب فكرت همى سوختم * چراغ بلاغت بيافروختم

پراكنده گويى حديثم شنيد * جز احسنت گويى طريقى نديد

كه فكرش بلند است ورايش بلند * ولى در ره زهد و طامات و پند

نه درخشت و كوپال و گرز و گران * كه اين شيوه ختم است بر ديگران