بدايع الوقايع ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٣٩

[ 8 ] گفتار در ذكر مراجعت عاليحضرت ، خان الاعظم ، مالك رقاب الامم ، ناصر كلمة اللّه العليا ، المترقى على درجات العلى « 1 » ، المختص بعنايات الملك المنان ، حضرت عبيد اللّه محمد بهادر خان از ييلاق قرشى « 2 »

متوجه ملازمت شديم ، و آن لغز را

( C . 83 a )

به عرض رسانيديم . عالىحضرت خاقانى عبيد إله خان « 1 » در تعريف و بنده‌نوازى آن مقدار مبالغه و استقصا نمودند كه اكثر حضار مجلس را تغير فاحش آنچنان در بشره پيدا شد كه بر همگنان ظاهر و هويدا گرديده .

بعده ، حضرت خان فرمودند كه : استادان فن معما در عمل تحليل از پنج جزو تجاوز ننموده‌اند ، و ما تحليل را به شش جزو رسانيده‌ايم . و اين معما را خواندند و نام نگفتند :

آنكه واقف ز حال برجيس است * نام نيكش ارسطاطاليس « 2 » است

به اندك تأملى اين معما را شكافتم و گفتم كه : اين معما به اسم الياس است و ارسطاطاليس به شش جزو تحليل يافته « 3 » . حضرت خان زبان درربار گوهر نثار گشوده ، فرمودند كه : آنچه در تعريف و توصيف مولانا واصفى شنوده بوديم به اضعاف و مضاعفه مشاهده نموديم . و به اين بيت رطب اللسان گرديدند كه :

مىشنيدم كه بهتر از جانى « 4 » * چون بديدم هزار چندانى

و از اين كمينه معما طلب نمودند و فرمودند كه : شما نيز معماى خود را نام نگوئيد ، ما نيز اقتدا به سنت سنيهء شما كرده شايد توانيم يافت و بىنام توانيم شكافت . دو معما به اسم خان به عرض رسانيده شد و هردو را حضرت خان بىنام شكافتند . و ايشان را غريب انبساط و خوشحالى دست داد و آن دو معما اين بود :

بود خورشيد فلك چون ذره پيش دلستان * روى خوبش ديد و بنشست آفتاب ذره‌سان

( 1 ) - B ، P ، T : عبيد خانى ( 2 ) - T : ارسطاطاليس ( 3 ) - C در حاشيه : مىيابد ( 4 ) - T : كه مرد ميدانى