الذريعة إلى حافظ الشريعة ( شرح أصول الكافي ) — الجزء ١، الصفحة ١٣١

كتاب العقل والجهل

وسائر أركان الإيمان علمٌ تصوّريّ يسمّونه تصديقاً ، وفي بعضهم تصديق ظنّي ، وفي بعضهم تصديق اضطراريّ . « 1 »

أقول : وفي بعضهم تصديق عادّي ، وفي بعضهم تصديق حيائي ، وقد قلت في المثنوي المسمّى ب « نان وپنير » :

گر عمل از شوق وشوق از علمْ خواست * نيز قصدْ آن دم بمقصد گشت راست

خلق عالم گر عبادت مىكنند * بيشتر از روى عادت مىكنند

يا حيا از ناظرين ، داعى بُوَد * يا براي دنيوي ، ساعى بود

بي نمازى با يكى از أهل راز * خواست گويد علّت ترك نماز

گفت من هرگاه كردم قصد آن * آفتى آمد به مالم ناگهان

وان دگر گفتش كه من كردم نماز * مدّتى بسيار وشبهاى دراز

تا برون آيم ز فقر واحتياج * گيرد اين دكّان وبازارم رواج

حاصلى كز وى توقّع داشتم * چون نشد يكبارگى بگذاشتم

اين بود أحوال جهّال اى عزيز * اين بُوَدْشان پايه وقدر تميز

ممكنى را در خيال اين گمرهان * كرده‌اند از جهل خود واجب گمان

داده نسبت بخل يا غفلت بوى * در ميانه خويش را دانسته شى

غير ممكن كي ز ممكن كرد فرق * آنكه در درياى تشبيه است غرق

تا نشد أوصاف امكانيش فهم * كي تواند ديد كوته دست وهم

تا ندانسته است اعراض عدد * بر چه معنى خواهدش گفتن أحد

هر كه أو را از يقين معلوم نيست * كاستحالات از صفات ممكنى است

هر چه گويد در رضا ودر غضب * زان منزّه دان جناب قدس ربّ

قوله : ( إنّما يُداقُّ اللَّهُ العبادَ في الحسابِ ) . [ ح 7 / 7 ]

في شرح صدر المحقّقين :

المداقّة في الحساب هي المناقشة فيه ، وقد سبق أنّ عقول أفراد البشر متفاوتة في أصل


( 1 ) . بحار الأنوار ، ج 1 ، ص 99 .