ايرانيان و يونانيان به روايت پلوتارخ ( فارسي ) — الصفحة ٢٠٠

ارتخشثر

داده بود كه با سپاهيان خود در دل لشكر جاى گزيند ولى كليارخس فرمان نبرده پاسخ داده بود كه خود او بهترين نظم را به لشكر خويش خواهد داد . افسوسا كه بهترين نظم او مايهء خرابى همه كارها گرديد .

يونانيان در آنجا كه بودند بر ايرانيان چيره شدند و آنان را از ميان برداشته مسافت بسيارى از دنبالشان رفتند . اما داستان كوروش او سوار اسب نجيبى كه سركش و سخت لگام بود و كتسياس نام آن را پاساكاس « 1 » مىنويسد گرديده آرتاگرسيس « 2 » بزرگ كادوشيان « 3 » برو تاخت و با صداى بلند داد زد :

اى نامردترين مردمان و نادان‌ترين آنان كه ننگ نام خجسته « كوروش » مىباشى آيا اين يونانيان شوم را بر اين سفر شوم كشانيده‌اى كه شهرهاى ايران را تاراج نمايى و آرزوى آن دارى كه برادر و سرور خود را كه ده هزار بار ده هزار تن بندگان بهتر از تو دارد بكشى ؟ ! اكنون سزاى خود را خواهى يافت و پيش از آنكه چشمت به روى پادشاه بيفتد سر خود را از دست خواهى داد .

اين گفته زوبين خود را به سوى كوروش پرتاب كرد .

كوروش كه زره محكمى در تن داشت گزندى از آن ضربه نديده ولى از آسيب ضربت به خود پيچيد و چون آرتاگرسيس اسب خود به گردانيد كوروش به او حربه حواله كرده سر آن را به گردن او نزديك استخوان شانه فرو برد و شايد هم تاريخ‌نگاران در اين باره يك زبانند كه مرگ او به دست كوروش بود .

اما مرگ خود كوروش گزنفون چون آن را با چشم نديده است به اختصار از آن گذشته و به چند كلمه بسنده كرده و بىجهت نخواهد بود اگر من به آن داستان پرداخته نخست گفته دينون را درباره اين ياد كرده سپس به گفته كتسياس بپردازم :

دنيون چنين آورده كه پس از كشتن ارتاگرسيس كوروش ديوانه‌وار بر پاسبانان ارتخشثر تاخته بر اسب ارتخشثر زخمى زده او را پياده گذاشت . تريبازوس به يارى شاه شتافته او را از زمين بلند كرده و بر اسب ديگرى نشانده چنين گفت :

( 1 ) . Pasacas ( 2 ) . Artagerses ( 3 ) . « كادوش همان كلمه‌اى است كه امروز « تالش » گرديده مردمى كه امروز تالش ناميده مىشوند بازمانده گروه انبوهى مىباشند كه در زمان هخامنشيان يكى از تيره‌هاى نيرومند ايران بودند و به نام كادوش در تاريخ گرديده‌اند . در اين باره « دفتر نامهاى شهرها و ديهيها » ديده شود .