اخبار سلاجقه روم ( به انضمام مختصر سلجوقنامه ابن بيبي ) ( فارسى ) — الصفحة ١٥٢

عرفان مولانا فلسفهء نو افلاطونى است :

تو هستى من شدى از آنى همه من * من نيست شدم در تو از آنم همه تو

و نيز در اين غزل فرموده است :

اى قوم به حج رفته كجائيد كجائيد * معشوق همينجاست بيائيد بيائيد

معشوق تو همسايهء ديواربه‌ديوار * در باديه سرگشته شما در چه هوائيد

گر صورت بىصورت معشوق به‌بينيد * هم خواجه و هم بنده و هم قبله شمائيد

گر قصد شما ديدن آن كعبهء جانهاست * اول رخ آئينه به صيقل بزدائيد

باز فرمايد :

ناگهان موجى ز بهر لامكان آمد پديد * كز نهيبش اين همه شور و فغان آمد پديد

راز خود مىگفت با خود آن نگار جلوه‌گر * راز او بيرون فتاد اين داستان آمد پديد

با جمال خود تقابل كرد اسماء جلال * آنطرف غالب شده زان رو عيان آمد پديد

خواست تا اعيان ثابت را علم آرد به عين * ذات و اسماء و نعوت بىكران آمد پديد

خواست تا خود را به خود بنمايد او ز انسان كه اوست * مظهر جامع چو آدم در جهان آمد پديد

آنكه بىنام و نشان و صورت و آيات بود * بىنشان در صورت نام و نشان آمد پديد

باز فرمايد :

آنها كه طلبكار خدائيد خدائيد * بيرون ز شما نيست شمائيد شمائيد

چيزى كه نكرديد گم از بهر چه جوئيد * و اندر طلب گم نشده بهر چرائيد

اسميد و حروفيد و كلاميد و كتابيد * جبريل امينيد و رسولان سمائيد

هم موسى و هم معجزه و هم يد بيضا * هم عيسى و رهبان و سماوات علائيد

در خانه نشينيد و مگرديد بهر سوى * زيرا كه شما خانه و هم‌خانه خدائيد

خواهيد كه بينيد رخ اندر رخ معشوق * ز نگار ز آئينه به صيقل بزدائيد

اما مثنوى مولانا جلال الدين از همان بيت اول كه :

بشنو اين نى چون حكايت مىكند * وز جدائيها شكايت مىكند

تا پايان دفتر ششم كه :

چون فتاد از روزن دل آفتاب * ختم شد و اللّه اعلم بالصواب

كه قريب 26 هزار بيت است همهء كتاب پر از نكات و اشارات حكمت نو افلاطونى است