انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ٤٧
2 - روسيه
شاه طهماسب اول ( 1524 - 1576 ) معاصر ايوان مخوف بود « 1 » ، ولى به نظر نمىرسد كه ميان ايران و روسيه در زمان اين دو روابطى برقرار بوده باشد ، اما تحولاتى در اين دوره روى داد كه در وقايع بعدى تأثير داشت .
نخستين تحول عبارت بود از تصرف حاجى ترخان توسط روسيه در سال 1556 و اين واقعه ظاهرا در آن وقت به اطلاع ايرانىها نرسيد . در نتيجهء تصرف اين شهر مهم ، روس‌ها نه تنها مالك قسمت سفلاى رودخانهء ولگا شدند ، بلكه بندر مهمى نيز براى تجارت در بحر خزر به دست آوردند . تصرف حاجى ترخان همچنين راه را براى تجاوز روسيه به خاك ايران در يك قرن و نيم بعد باز كرد .
تحول ديگرى كه براى روسيه عواقب مهمى داشت عبارت بود از فرار قزاق‌ها از ريازان « 2 » و ساير ولايات مركزى مسكوى ، زيرا اين اشخاص مورد خشم و غضب تزار واقع شده بودند .
قزاق‌هاى مذكور تا درهء ترك « 3 » پيش آمدند و چون بر فراز قلهء كوه‌ها مستقر شدند ، آنها را گربنت سى « 4 » ناميدند . « 5 » بعدا هيئتى به حضور ايوان مخوف اعزام داشتند تا طلب عفو كند .
واقعهء سوم جالب توجهى كه در زمان ايوان مخوف روى داد مهاجرت بازرگانان روسى به شماخى پاى تخت ايالت ايرانى شيروان بود . « 6 »
نمىتوان گفت كه اين تحولات در نتيجهء نقشه‌هاى قبلى روسيه براى تجاوز به خاك ايران صورت گرفت « 7 » و دليلى وجود ندارد كه نشان دهد كه ايوان مخوف در نظر داشت از حاجى ترخان به عنوان پايگاه نظامى جهت عمليات عليه ايران استفاده كند . دربارهء قزاق‌هاى گربنت‌سى بايد گفت كه اقدام آنها خود به خود انجام گرفت و در هر صورت درهء ترك در شمال سرحد ايران قرار داشت . بازرگانان روسى كه در شماخى اقامت كردند ممكن است خواسته باشند مثل آنتونى جن كين سن و كمپانى او از طريق روسيه ميان ايران و انگلستان يك راه تجارى باز كنند ، ولى اين موضوع حدس و گمانى بيش نيست .
( 1 ) . ايوان مخوف در سال 1533 دوك مسكوى شد و در 1547 خود را تزار روسيه ناميد و تا پايان عمر ( 1584 ) حكومت راند . ( 2 ) . Ryazan ( 3 ) . Terek ( 4 ) . Grebentsi ( 5 ) . Greben كلمه‌اى است روسى و معنى آن تيغ ، يا ستيغ كوه ، است . ( 6 ) . - مقالهء دورن ( Dorn ) تحت عنوان : Geschichte Schirwans unter den Statthaltern und Chanen von 1538 - 1820 , Memoires de l' Academie lmperiale des Sciences ( St Petersburg , 1841 ) , p . 406 . ( 7 ) . اين نكته دربارهء حملاتى كه روس‌ها از سابق عليه ايالات ايران واقع در ساحل بحر خزر مىكردند نيز صادق است . - مقالهء دورن تحت عنوان : " " Caspia , ueder die Einfalle der alten Russen in Tabaristan در همان مجله ( سن‌پترزبورگ ، 1875 ) سرى هفتم ، جلد بيست و سوم .