انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ٤٧٥

10 - منابع متفرقه

طريق سورات كتاب‌هايى از انگلستان برايش مىرسيد . همچنين مىنويسد : « از ميان كتاب‌هايى كه به اين ترتيب به دست ميرويس رسيد هيچ كدام به اندازهء زندگى كرامول معروف ( هم چنان كه خود ميرويس اعتراف مىكرد ) مورد توجه او واقع نشد . » مؤلف كتاب بىآن‌كه متوجه باشد كه قهرمان كتابش در سال 1715 وفات يافته است ، شرح مىدهد كه چگونه وى اصفهان را در 1722 به تصرف درآورد و قواى پطر كبير را در نزديكى « البرنف » در سواحل درياى خزر شكست داد . بى اطلاعى مؤلف را از اينجا مىتوان حدس زد كه مىنويسد دماوند چهار فرسخ تا اصفهان فاصله دارد و آن را از اين شهر مىتوان ديد . يكى ديگر از اظهارات بىاساس نويسنده اين است كه مىگويد ايرانىها حاضر شدند تخت و تاج را به ميرويس واگذارند ، به شرط آن كه به آيين تسنن در آيد !

بسيار كوشيدم كه نام مؤلف اين روايت ساختگى را كشف كنم ولى به جايى نرسيدم .

هنگامى كه شنيدم جيمز كسيدى « 1 » مقاله‌اى دربارهء آن نوشته است « 2 » ، اميدوار بودم كه پرده از اين راز برداشته شود ، ولى كسيدى فقط خلاصه‌اى از مندرجات آن كتاب را تهيه كرده بود .

( د ) كتابى بدون ذكر مؤلف كه مربوط به ميرويس است در كتاب محمد اكرم « 3 » آمده است . « 4 » اكرم مىنويسد كه اين كتاب نايابى است و مطابق نوشتهء او به صورت گفت‌وگو است . من اين كتاب را نديده‌ام ولى از عنوان آن چنين برمىآيد كه صحت آن مورد ترديد است .

( ه - ) تا آنجا كه مربوط به قدرت تصور است ، مؤلف كتاب كرامول ايرانى به گرد آبه تالمان « 5 » نمىرسد . شخص اخير مؤلف كتابى است به نام خاطرات شاه طهماسب دوم ، به قلم او و خطاب به پسرش « 6 » . اين كتاب كه شامل دو جلد بزرگ است در پاريس به سال 1758 انتشار يافت .

براى درك ارزش آن كافى است بدانيم كه مؤلف ، طهماسب را واقعا فرزند يك نفر فرانسوى به نام ژوليو مىداند كه در اواخر قرن هفدهم به ايران رفته و در خدمت شاه سلطان حسين درآمده بود . « 7 » ( و ) كتاب ديگرى كه از كرامول ايرانى و اثر آبه تالمان كم‌تر ارزش دارد به كشاورز مشهور يا خاطره و ماجراهاى دانيل موژى نيه « 8 » موسوم و تأليف موبر دو گوست « 9 » است .

اطلاعات جغرافيايى مؤلف شبيه معلومات نويسندهء كرامول ايرانى است . مثلا در صفحهء 111 نوشته شده است كه جنگ دامغان ( شايد مقصود مهمان‌دوست باشد ) در 7 فرسنگى قم درگرفته است .

( 1 ) CAssidi . ( 2 ) Calcutta Review ( 1927 ; vo 1 . XXII , pp . 255 - 76 ) . ( 3 ) Bibliographie analytique de l'Afghanistan . ( 4 ) Mirweis , Prinz von Candahar . ( 5 ) Tallemand . ( 6 ) . Memoires de Schah Tomas II . . . ecrits par Lui - meme et adresses a Son fils . ( 7 ) . چنان‌كه در كتاب خود ، به نام نادرشاه ( ص 312 ) متذكر شدم ، در زمان نادر شايعاتى وجود داشت مبنى بر اين كه پدر و مادر او اروپايى بوده‌اند . بديهى است اين شايعات اساسى نداشت . ( 8 ) L'IIhustre Paisan ou Memoires et Aventures de Daniel Moginie . ( 9 ) Maubert de Gouvest .