انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ٤٦٣
2 - لويى آندره دو لامامى دو كلراك « 5 »
نوشتن تاريخ فتح ايران بيش از محمود يا فاتحان قبل از او وقت صرف كرده است . « 1 » اين تأخير دو علت داشت : اولا ، وى مجبور شد به امور نظامى بپردازد و در محاصرات كل و فيليپس بورگ در سال‌هاى 1733 و 1734 شركت كند . در شهر اخير بازويش زخم برداشت ، ولى بر خلاف فرمان‌دهء خود ، دوك دوبرويك ، جان به سلامت برد . اين شخص در 12 ژوئن 1734 ، چند هفته قبل از تسليم فيليپس بورگ مورد اصابت خمپاره‌اى واقع و سرش از تن جدا شد . كلراك در نظام ترقى كرد و اول رئيس مهندسان و بعد سرهنگ و عاقبت در سال 1748 سرتيپ شد . همچنين در محاصرهء شهرهاى منن « 2 » ، ايپر « 3 » ، فورن « 4 » ، نامور و برگن اوپ زوم « 5 » شركت كرد . ثانيا ، كلراك بيشتر وقت خود را صرف نوشتن رساله‌اى دربارهء مهندسى عمليات نظامى كرد و چون خود به عنوان مهندس امور نظامى تجربهء زيادى داشت ، توانست اين كار را به خوبى انجام دهد .
در سال 1749 ، جلد اول كتاب كلراك انتشار يافت ولى عمرش براى تكميل جلد دوم كفاف نداد . « 6 » اگر چه كتاب خود را دربارهء تاريخ ايران به پايان رسانيد ، ولى مرگ او در شهر برگ ، در ششم مه 1750 ، مانع شد كه آن را چاپ كند . اين كتاب چند ماه بعد در همان سال به چاپ رسيد .
كتاب سابق كلراك دربارهء مهندسى عمليات صحرايى در حدود يك قرن مورد استفاده بود . « 7 » ولى كتابى كه دربارهء ايران نوشت و در تأليف آن زحمات بسيار كشيد و وقت زياد مصروف كرد هرگز مقامى را كه شايستهء آن بود به دست نياورد . كتاب اخير در نهايت وضوح مرقوم و به خوبى مرتب شده است ، قبل از هر يك از فصول نه‌گانه كتاب ، خلاصه‌اى ديده مىشود كه در آن به منابع اصلى آن اشاره شده است . اين جنبه و همچنين مآخذ ذكر شده به ارزش كتاب مىافزايد .
فصل نهم مربوط به طرد غلجايىهاست ، ولى شرح اين موضوع از هم گسيخته است ، يعنى تعدادى از مداركى كه تاريخ آنها تا حملهء نادر به هندوستان است جابه‌جا در آن فصل گنجانده شده است . مسلما اگر كلراك وقت بيشترى داشت ، اين قسمت اضافى را در فصول ديگرى مىآورد .
طبعا كتاب فوق خالى از اشتباه نيست ، ولى اين اشتباهات روى هم رفته مهم نيست و لااقل يكى از آنها به علت عدم دقت ژوزف آپى سليميان روى داده است . توضيح آن كه در صفحهء 106 جلد اول آن كتاب ، نام برادر ميرويس عبد الله ذكر شده است . ضمنا در قضاوت كار كلراك بايد گفت كه وى فارسى نمىدانست و منابعى كه فعلا مورد استفادهء ماست ( از قبيل زبدة التواريخ اثر
( 1 ) . جلد اول ، ص XI . ( 2 ) Menin . ( 3 ) Ypres . ( 4 ) Fournes . ( 5 ) Bergenopzoom . ( 6 ) . اسم فرانسوى اين كتاب Ingenieur de Campagne , ou Traite de la Fortification Passagere است . ( 7 ) . در سال 1757 چاپ دوم اين كتاب منتشر شد و قسمت‌هايى از آن در آثار لوكونت ( Lecointe ) و ساير نويسندگان راه يافت . جان مولر ( Muller ) ، رئيس آكادمى سلطنتى در ووليچ ( Woolwich ) كه خود نويسندهء پركارى در مورد مسايل هندسى نظامى بود ، ترجمه‌اى به زبان انگليسى تحت اين عنوان از آن كتاب كرد كه دوباره منتشر شد : The Field Engineer of M . le Chevalier de Clairac