انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ٤١٤
ضميمهء سوم شهر اصفهان در ربع اول قرن هجدهم
را بايد نام برد كه مدخل آن در قسمت زاويهء شمالى ميدان شاه در مقابل منتهى اليه زاويهء جنوبى مسجد شاه قرار دارد .
شاه عباس با ساختن چهار باغ معبر زيبايى براى پايتخت خود ايجاد كرد . « 1 » به جاى راه‌هاى درشكه‌رو در زمان حاضر ، گردش‌گاه‌هايى در دو طرف چهار باغ ساخت و در وسط آن جويى كه در فواصل معين داراى حوضچه بود روان كرد . در اين حوضچه‌ها فواره‌هايى وجود داشت . به موازات گردش گاه‌ها ، صفوف درختانى قرار داشت كه در گرماى تابستان سايه‌هاى مطلوبى مىانداخت . فراير ، كه در سال 1677 در اصفهان بود ، مىنويسد : « در شب تمام اعيان اصفهان به چهار باغ مىآمدند و هواخورى مىكردند و با عده زيادى از ملتزمان خود در اطراف مىگشتند و با يكديگر در شكوه و جلال و سخا و بخشندگى رقابت مىكردند . » « 2 » الله ورديخان ، فرمان‌ده نظامى معروف ، پل معظمى بر روى رودخانه در قسمت جنوبى چهار باغ ساخت ، و به اين ترتيب اين محوطه را در مسير باغ بزرگ هزار جريب در قسمت جنوبى زاينده رود قرار داد .
شاه عباس براى ترقى تجارت اصفهان نه فقط بازارهاى موجود را وسيع كرد ، بلكه با زور شش هزار نفر ارمنى را از جلفا ، در شمال ايران ، كوچ داد و آنها را در جنوب و جنوب غربى پاى تخت ساكن كرد . به اين ناحيه نام جلفاى نو داده شد ( و متدرجا كلمهء نو ساقط گرديد و به صورت « جلفا » در آمد ) . شاه عباس به اين مردم ساعى و تجارت پيشه امتيازات زيادى ، شامل آزادى مذهب و ساختن كليسا و انتخاب رئيس شهردارى ، اعطا كرد .
شاه عباس كبير تنها پادشاه صفوى نبود كه در زيبا ساختن اصفهان كوشيد . شاه عباس ثانى با ايجاد پل خواجو و قصر سعادت آباد و گردش‌گاه ، و شايد تالار اشرف « 3 » ، به زيبايى شهر افزود . از طرف ديگر ، شاه سليمان خسيس عمارت عمده‌اى بر پا نكرد بلكه به ساختمان‌هاى موجود عمارات ديگرى افزود ، مانند ايجاد گنبد كوچكى در درب امام ( قرن پانزدهم ) و نماز خانهء كوچك مجلسى در مسجد جامى . همچنين چند عمارت را تعمير كرد .
بسيارى از اروپايىهايى كه در قرن هفدهم و هجدهم به اين شهر آمدند دربارهء آن مطالبى نوشتند . مهم‌ترين و جامع‌ترين اثرى كه در اين باره در دست داريم از شاردن است كه روى هم رفته ده سال بين سال‌هاى 1665 و 1677 در اصفهان زندگى كرد ، و در آن عهد اصفهان در اوج
( 1 ) . پير لوتى در كتاب Vers Ispahan ، ص 216 ، چهار باغ را به درستى « شانزه ليزهء اصفهان » ناميده است . ( 2 ) A New Account of East India and Persia , ( London , 1698 ) , p . 290 . ( 3 ) . پروفسور پوپ ( Pope ) در كتاب Survey of Persian Art ، جلد دوم ، ص 1194 ، مىنويسد كه اين تالار را اشرف بر پا كرد ولى آقاى گودار ( Godard ) در مقالهء خود راجع به اصفهان در آثار ايران ، جلد دوم ، صفحات 161 - 162 ، مىنويسد كه ممكن است اين تالار در اواخر زمان شاه سليمان يا شاه سلطان حسين ساخته شده باشد . اين ساختمان فعلا محل يكى از ادارات دولتى است .