انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ٤١٣
ضميمهء سوم شهر اصفهان در ربع اول قرن هجدهم
ضميمهء سوم شهر اصفهان در ربع اول قرن هجدهم
ضميمهء سوم شهر اصفهان در ربع اول قرن هجدهم
شهر اصفهان در درهء زاينده رود ، كمى در طرف شرق محلى واقع است كه آن رودخانه ، بعد از سرچشمه گرفتن از اطراف كوهرنگ و گذشتن از كوه‌هاى زاگرس ، وارد جلگهء مركزى ايران مىشود . اين رودخانه شهر را به دو قسمت غير مساوى تقسيم مىكند و قسمت عمدهء شهر در شمال آن واقع است . اصفهان 5200 پا از سطح دريا ارتفاع دارد و به همين علت داراى هواى نسبتا معتدلى است . خاك ناحيهء مجاور ، كه از آبرفت تشكيل يافته ، بسيار حاصل خيز است و به وسيلهء آبى كه از زاينده رود و چاه‌ها به دست مىآيد آبيارى مىشود . « 1 »
در سال 1598 ، هنگامى كه شاه عباس كبير اصفهان را ، به جاى قزوين ، به پاىتختى برگزيد ، اين شهر داراى هشتاد هزار نفر جمعيت بود . قبلا سلاطين سلجوقى و ديگران عمارات زيبايى ، نظير مسجد جامى ، در آن ساخته بودند ، ولى شاه عباس كبير بود كه زيبايى خاصى به آن بخشيد و آن را يكى از مهم‌ترين شهرهاى عصر خود كرد . هم او بود كه باعث شد اصفهانىها بگويند « اصفهان نصف جهان . »
ترديدى نيست كه شاه عباس در انتخاب اصفهان به عنوان پاى تخت عقل و كياست فراوانى از خود نشان داد . ظاهرا اين شهر به علت دور بودن از سرحد ، از حمله مصون بود . آب و هواى آن عالى و در ناحيهء حاصل خيزى واقع است .
شاه عباس نقشهء شهر را تغيير داد و آن را از نو ساخت . در ميدان شاه ساختمان‌هاى زيبا بنا نهاد ؛ مانند مسجد شاه در زاويهء جنوبى ، و مسجد شيخ لطف الله در قسمت شرق ، و در مقابل آن عالى قاپو كه در مدخل قطعه زمين وسيع كاخ سلطنتى و در غرب آن بود . « 2 » همچنين بازار قيصريه
( 1 ) . اخيرا مقدار آب زاينده رود زيادتر شده است ؛ زيرا قسمتى از آب رودخانهء كارون را ، كه از قسمت غربى كوهرنگ سرچشمه مىگيرد ، به سوى زاينده رود منحرف كرده‌اند . ( 2 ) . در اين ايام فقط خود عالى قاپو و ساختمان كوچك ديگرى به نام تالار اشرف بر جاى مانده است .