انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ٣٧٠
فصل سى و سوم تجارب دو كمپانى انگليسى و هلندى در دورهء تسلط افغان‌ها
پيوست ولى بر خلاف شورش در راور به آسانى فرو نشانده شدند . « 1 »
اشرف مدت‌ها طهماسب را به چيزى نمىگرفت و امكان خطرى از جانب او را بعيد مىدانست . ولى در ماه مه 1729 از قدرت روز افزون دشمن بيمناك شد .
پيش از اين گفتيم كه قواى طهماسب به فرمان دهى نادر افغان‌ها را شكست داد و سلطنت را به خانوادهء صفوى بازگردانيد . قسمت آخر اين فصل به تجارب دو كمپانى انگليسى و هلندى در ايران ضمن طرد افغان‌ها اختصاص دارد .
اوضاعى كه پيش آمد براى هلندىها و انگليسىها ، و البته فرانسوىها « 2 » ، گاهى بسيار خطرناك بود و همگى دقايق اضطراب آميزى داشتند ، و نيز جمعى از اعضاى دو كمپانى به حوادث ناگوار و وحشت انگيزى برخوردند . خوش بختانه در اين جريانات كسى تلف نشد .
در 26 يا 15 اكتبر 1729 « 3 » ، هنگامى كه اشرف بعد از شكست‌هاى سخت خود در مهماندوست و دره خوار به اصفهان بازگشت ، حالت وحشت زده‌اى داشت . و چون مىترسيد كه انگليسىهاى مقيم پايتخت فرار كنند و به قواى ايرانى كه پيش مىآمد ملحق شوند ، از آنها هر چه داشتند گرفت و همگى را در كاروان سرايى نزديك قصر زندانى كرد ، و اين عده هفده روز در آنجا محبوس بودند . در طى اين مدت اشرف كوشيد كه از پيش رفت ايرانىها در مورچه خورت جلوگيرى كند ولى دوباره شكست خورد و با دادن تلفات سنگين به اصفهان گريخت . بسيارى از سربازان او در اين وقت چشم از انضباط پوشيدند و به تخريب منازل و كشتن مردم و آتش زدن بازارها پرداختند . عاقبت در 13 نوامبر ، روزى كه اشرف تخت و تاج را رها كرد و از پاى تخت گريخت ، انگليسىها به نگهبانان خود رشوه دادند و آزادى خود را بازيافتند . ولى با نهايت تعجب ديدند كه محل كار آنها آسيبى نديده ، در صورتى كه دشمن به محل كار هلندىها ريخته و هر چه يافته بودند به غارت برده بودند . ( احتمال مىرود كه هلندىها مثل انگليسىها به زندان افتاده باشند ولى اين نكته در جايى ثبت نشده است ) .
در گمبرون ، به علت دير رسيدن اخبار وقايع اصفهان ، انگليسىها و هلندىها تا مدتى نگران سرنوشت هم ميهنان خود در پاى تخت بودند .
در 25 ر 14 نوامبر ، جان هورن و دوكلين پيغامى از اشرف دريافت داشتند به اين مضمون كه در صورت لزوم به او كمك كنند . در حدود يك هفته بعد ، هنگامى كه خبر فرار اشرف از پاى تخت رسيد ، هورن تصميم گرفت به هلندىها پيش‌دستى كند ؛ و براى اين منظور مردم هرمز
( 1 ) . گزارش از ويليام كردو ( Cordeux ) نمايندهء كمپانى در كرمان ، كه در Gambroon Diary ، در 6 و 30 سپتامبر 1729 نقل شده است . كردو مىنويسد كه مردم راور آن قدر از دست افغان‌ها عصبانى شده بودند كه تصميم داشتند تا آخرين نفر مقاومت كنند . ( 2 ) . - فصل سى و ششم . ( 3 ) . نامه‌اى از گمبرون به بمبئى ، مورخ آوريل 1731 ، در Persia and the Persian Gulf Records , vo 1 . XV .