انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ٣٤٦
فصل سى و يكم فعاليت‌هاى كمپانى انگليسى هند شرقى و كمپانى هلندى هند شرقى از 1694 تا 1722
سابق ، و مخالفان آنها با كمپانى جديد ، موافق بودند .
رقابت ميان كمپانى قديم و جديد ، تا آنجا كه مربوط به تجارت با ايران بود ، به زودى نتايج مطلوبى را كه بازديد شاه از محل كار كمپانى در اصفهان به بار آورده بود از بين برد . هلندىها از اين جريان طبعا زياد استفاده كردند و توانستند محل كار خود را در اصفهان وسيع‌تر كنند و تقريبا آن را به صورت قلعه در آوردند . در صورتى كه محل كار كمپانى انگليسى در آنجا كهنه شده بود و بيش از پيش احتياج به تعمير داشت ، كوتاهى انگليسىها در بهتر ساختن وضع ظاهرى آن باعث شد كه دولت ايران و بازرگانان تصور كنند كه انگليسىها قصد ندارند تجارت خود را در پاىتخت ايران يا نقاط ديگر اين كشور احيا كنند . « 1 »
ولى اثرات بد رقابت ميان دو كمپانى انگليسى به زودى معلوم شد و در سال 1702 پارلمان انگلستان قانونى گذرانيد و آن دو را به صورت شركت واحدى در آورد . سه سال بعد ، در بيستم اوت 1705 ، كمپانى سابق مورد عفو پارلمان قرار گرفت و تمام جنايات و گناه‌هايى كه از « ابتداى آفرينش عالم » مرتكب شده بود بخشيده شد . « 2 » در بيست و نهم سپتامبر 1708 ، در نتيجهء فتواى گودولفين « 3 » ، دو كمپانى مذكور به صورت « شركت واحد بازرگانان انگليسى كه تا هند شرقى به تجارت مشغول‌اند » در آمد . طبق اين فتوا ، كمپانى قرار شد يك ميليون و دويست هزار ليره به دولت بپردازد و از قروضى كه قرار بود در ظرف سه سال پس بگيرد چشم بپوشد .
اشغال بصره توسط ايران كه از 914 تا 941 ه - . ق ادامه داشت باعث رونق تجارت آن شهر شد . همچنين كمپانى انگليسى هند شرقى كه در آنجا شعبه‌اى داشت سود فراوان برد . « 4 » از طرف ديگر ، يكى از كشتىهاى آن كه حامل مهمان و آذوقه به مقصد بصره بود ، بعد از دورهء اشغالى ايران توسط حاكم بصره بازداشت شد و آن قدر در آنجا ماند كه دورهء بادهاى موسمى سپرى شد و اين خود به كمپانى زيان رسانيد . در سپتامبر ، نمايندهء كمپانى نامه‌اى به اعتماد الدوله نوشت و غرامت حاصله را ، كه بالغ بر 230 ليره مىشد ، مطالبه كرد . و همچنين از وى خواست كه سهم كمپانى را از عوايد گمركى گمبرون كه مدتى باز به تعويق افتاده بود بپردازد . « 5 »
( 1 ) . - Bruce , Annals , vo 1 . III . p . 573 ، صرفه جويى زياد واقعا باعث از دست رفتن حيثيت كمپانى گرديد . اين اشتباه را هلندىها هرگز در ايران مرتكب نشدند . ( 2 ) . - سند شمارهء 62 ، متعلق به كمپانى هند شرقى ، در كتاب‌خانهء . India Office ( 3 ) Godolphin . ( 4 ) . - اوايل فصل پنجم كتاب حاضر . ( 5 ) . سند شمارهء 8454 ، Original Correspondence ، كتاب‌خانهء India Office ، جلد شصت و دوم . در سال 1704 ، رؤساى كمپانى ، كه از دريافت نداشتن سهم خود از عوايد گمركى گمبرون خشمگين شده بودند مردى به نام پرسكات ( Prescott ) را به جانشينى ادوارد اون ( Owen ) به عنوان نماينده تعيين كردند تا از دولت ايران مطالبه سهم كمپانى را بكند . ولى وقتى پرسكات به ايران رسيد ، دريافت كه وى مرده است و خود او نيز به زودى ، بىآن كه كارى انجام دهد ، درگذشت .