انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ٣٤٠
فصل سى و يكم فعاليت‌هاى كمپانى انگليسى هند شرقى و كمپانى هلندى هند شرقى از 1694 تا 1722
7 - پرداخت باقى سهميهء كمپانى از حقوق گمركى گمبرون .
8 - خوش رفتارى مأموران ايرانى با انگليسىها .
9 - تهيهء نگاهبان براى كاروان‌هاى كمپانى در نقاط ناامن ايران .
10 - پس گرفتن كالاهاى كمپانى از راه زنان .
11 - حاكم گمبرون نبايد انگليسىها را مجبور كند كه امتعهء خودشان را به قيمتى كه او تعيين مىكند بفروشند . بلكه بايد مثل هر تاجر ديگرى بخرد و پول نقد بپردازد . « 1 »
هنگامى كه فرمان مربوط به حقوق گمركى صادر شد ، پرداخت سهم كمپانى چهار سال به تعويق افتاده بود . بنابراين ، به شه بندر ، يا رئيس گمركات ، امر داده شد كه باقى ماندهء سهم كمپانى را بپردازد . « 2 »
نمايندهء كمپانى انگليسى از بعد از ورود خود به اصفهان ، در فروش پارچه‌هايى كه مرتبا از گمبرون مىرسيد دچار اشكال شده بود . اولا ، اميد كمپانى به اين كه شكست كشتىهاى ازمير در 1693 مانع از ورود پارچه‌هاى كمپانى لوان به ايران خواهد شد تا مدتى به يأس مبدّل گرديد گذشته از اين ، نمايندهء كمپانى به زودى دريافت كه بعضى از بازرگانان ارمنى كه توسط آنها قرار بود پارچه‌هاى كمپانى انگليسى به فروش برسد ، به علت داشتن روابط ديرين با كمپانى لوان نمىخواستند آن را ترك كنند . در نتيجه ، مقدار زيادى پارچهء اضافى به جاى ماند و كمپانى انگليسى مجبور شد به بهاى كم آنها را به فروش برساند .
كمپانى انگليسى به منظور توسعهء فروش پارچه ، اشخاصى را ، به نام ويليام لى و تامس ميجر ، به مشهد و تبريز فرستاد ( 1696 ) . در 20 ر 9 اكتبر 1696 ، لى از مشهد به نمايندهء كمپانى نوشت كه مشهد شهر بزرگ و پر جمعيتى است . و بعد از شرح مختصرى دربارهء مرقد امام رضا ( ع ) ، نوشت :
« در اينجا انواع و اقسام ميوه و آذوقه در نهايت خوبى و ارزانى يافت مىشود . و تا آنجا كه من مىدانم هواى شهر مثل هواى اروپاست . تجارت اين محل مربوط به هندوستان است . زيرا از آنجا هر نوع پارچه ، شال ، نيل و غيره مىآورند و امپراتورى مغول هم تا اينجا مسافت يك ماه بيشتر فاصله ندارد . از اصفهان كالاهايى از قبيل قهوه و شيرينى و غيره وارد مىشود . راه اينجا تا هندوستان فعلا خراب است ، به طورى كه قافله‌اى از آن سو نمىآيد . قومى به اسم ازبك ، در ناحيهء واقع بين هندوستان و اينجا ، به جنگ داخلى سرگرم‌اند ، و به همين علت بازرگانان جرئت نمىكنند از اين طريق تجارت كنند . از اينجا مقدار زيادى ماهوت كه ارامنه از اروپا
( 1 ) . فهرست فرامين در كتاب خانهء India office ، جلد پنجاه و سوم در قسمت Original Correspondence ، سند شماره 6411 يافت مىشود . ( 2 ) . سند شماره 6412 در همان محل فوق ، جلد پنجاه و سوم .