انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ٢٤٤

فصل بيستم اوايل سلطنت اشرف و كشمكش او با طهماسب

پرداختند ، ولى نادر قلى بيگ هنوز آن چنان نيرومند نشده بود كه بر حريف غلبه كند . « 1 » و به اين ترتيب ، قسمت غرب خراسان در تصرف ملك محمود باقى ماند .

در ايالت استر آباد ، مهم‌ترين شخص فتحعليخان قاجار ، رئيس خاندان اشاقه باش از طايفهء مقتدر قاجار ، بود « 2 » كه در اين هنگام در حدود چهل سال داشت . « 3 » از يك طرف به علت تعصب مورخان دورهء قاجاريه « 4 » و از طرف ديگر به علت عداوت ميرزا مهدى ، كه خود اهل استر آباد بود ، نمىتوان مطالب درستى دربارهء رفتار فتحعليخان به دست آورد ؛ و چنان كه از مطالعه بىطرفانهء منابع معاصر « 5 » او بر مىآيد ، فتحعليخان مردى لايق و جاه طلب ولى كاملا فاقد اصول اخلاقى بود .

محمد تقى خان سپهر مىنويسد « 6 » كه فتحعليخان و عده‌اى از طايفهء او هنگام محاصرهء اصفهان به كمك اين شهر شتافتند ، ولى به علت دسيسه‌ها و توطئه‌هاى درباريان ، عقيدهء شاه دربارهء او بد شد و در نتيجه ، فتحعليخان و همراهانش با تنفر از پاى تخت به استر آباد بازگشتند . اين قضيه را به دشوارى مىتوان باور كرد ، زيرا به استثناى چند هفتهء اول محاصره ، هيچ دسته‌اى نمىتوانست از خطوط افغان‌ها بگذرد و وارد شهر شود و خروج از آن چندى بعد خطرناك‌تر بود .

به علاوه ، اگر اين حادثه روى داده بود ، بعضى از نويسندگان آن عهد مانند آنژدوگاردان و كروسينسكى و محمد حسين و شيخ محمد على حزين از آن ذكرى كرده بودند . گذشته از اين ، مورخ زمان قاجاريه ، رضا قلى خان هدايت ، مىنويسد كه در هنگام محاصرهء اصفهان فتحعليخان « مستقل » بود . « 7 »

طهماسب بعد از آن كه در شاه عبد العظيم شكست خورد ، نامه‌اى به فتحعليخان قاجار ، كه به حكومت سمنان منصوب شده بود ، نوشت و به او فرمان داد به كمك تهران بشتابد . « 8 » وى نيز

( 1 ) . تاريخ نادرى ، صفحات 20 - 32 ؛ خلاصه‌اى از اين موضوع در كتاب نادرشاه ، اثر مترجم ، يافت مىشود ( صفحات 22 - 24 ) . ( 2 ) . - اواسط فصل يازدهم كتاب حاضر . ( 3 ) . تاريخ تولد فتحعليخان را 1097 ( 6 / 1685 ) و 1104 ( 3 / 1692 ) ذكر كرده‌اند و به عقيدهء من سال 1104 صحيح تر است . ( 4 ) . مثلا محمد تقى سپهر كاشانى مؤلف ناسخ التواريخ ( تهران ، 1304 ) ، جلد نهم ؛ و عبد الرزاق مؤلف مآثر سلطانيه . ( 5 ) . مخصوصا زبدة التواريخ و Zapiski اثر آورامف ، كه توسط Miklukho - Maklai در Ucheniye Zapiski ; Istoriya Phitologiya Stran Vostoka ( Leningrad , 1952 ) انتشار يافته است . عنوان كامل اين اثر گران‌بها اين است : « Zapiski » S . Avramova ob Irane Kak istoricheski Istochnik . آورامف از اين زمان تا دو سال بعد تقريبا هميشه با طهماسب در تماس و منشى روسى او بود . ( 6 ) . ناسخ التواريخ ، ص 8 . ( 7 ) . روضة الصفا ، جلد هشتم . ( 8 ) . تاريخ نادرى . محمد تقى سپهر در ناسخ التواريخ ، ص 8 ، مىنويسد كه فتحعليخان بنا به درخواست مردم رى