انقراض سلسله صفويه ( فارسي ) — الصفحة ١٥٧

فصل پانزدهم حملهء پطر كبير به ايران

فصل پانزدهم حملهء پطر كبير به ايران

فصل پانزدهم حملهء پطر كبير به ايران

به درستى نمىتوان گفت پطر كبير چه وقت به فكر حملهء به ايران افتاد . چنان كه ديديم ، « 1 » وى سال‌ها قبل از حمله به ايران ، سه نقشه در سر داشت : 1 - برقرار كردن يك راه امن تجارى ميان روسيه و هندوستان از راه درياى خزر و از آنجا از طريق خيوه و بخارا يا ايران ؛ 2 - نظارت كامل بر تجارت ابريشم ايران ؛ « 2 » و 3 - به دست آوردن تفوق در درياى خزر ( اين نقشهء آخر مستلزم اجراى دو هدف ديگر بود ) . معلوم است كه پطر لااقل از سال 1715 يعنى از وقتى كه به ولينسكى دستورهايى دربارهء مأموريت او به اصفهان داد ، نقشهء حمله را در سر داشت . « 3 » هم‌چنين پيداست كه مىدانست تا وقتى از گرفتارىهاى جنگ با سوئد خلاص نشود ، امكان اجراى اين نقشه را نخواهد داشت .

پطر هنگامى كه گزارش ولينسكى را دربارهء اوضاع خراب ايران شنيد ، در تصميم خود راسخ‌تر گرديد . چنان كه گفتيم ، تزار ولينسكى را به حكومت حاجى طرخان منصوب كرد تا از وقايعى كه در ايران مىگذرد آگاه باشد . همچنين به وى امر كرد كه اطلاعات لازم را دربارهء سواحل درياى خزر و شرايط لشكركشى در شمال ايران گرد آورى كند . به علاوه ، نه تنها پطر كبير در سال 1718 از وختانگ وعدهء مساعدت و همكارى دريافت داشت ، بلكه سال بعد شمخال عادل گراى ترخويى سر به اطاعت او نهاد . « 4 » و اين وعده‌هاى اميد بخش ، پطر را بيشتر تشويق كرد .

ولينسكى در سال 1720 به مقر حكومت خود در حاجى طرخان رسيد . قبل از اين تاريخ

( 1 ) . - اواسط فصل پنجم دربارهء روابط ايران و روسيه . ( 2 ) . - اوايل فصل نهم . ( 3 ) . - اواخر فصل نهم . ( 4 ) . Butkov , Materiali dlya novoy Istorii Kavkaza , vo 1 . 1 , p . 10 براى دانستن نسب عادل‌گراى - Berezin , Puteshestvie Po Dagestanu i Zakavkaz'yu , p . 77 .