انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — الصفحة ٢٠٧
فصل هفتم كودتاى 23 ژوئن 1908 و انهدام نخستين مجلس
قفقاز ترك و به زودى گزارش گرديد كه به مشروطه‌خواهان ايران در استرآباد پيوسته است . حدود اواسط آوريل گزارشاتى به سن پترزبورگ ، و از آنجا به اين كشور رسيد مبنى بر آنكه تركمن‌ها آن شهر را تصرف و غارت كرده و پانوف فرار نموده است . در اول ماه مه ، روزنامهء ديلى تلگراف نامه‌اى از خبرنگار ويژهء خود در سن پترزبورگ دريافت نمود كه در آن خلاصه‌اى از ماجراى پانوف آمده و از پايان كار فرضى وى نتيجه‌گيرى ذيل ارائه گشته بود :
« يك ماه بعد [ پس از 18 ژانويه ، يعنى روزى كه اين خبرنگار او را به همراه ميرزا شيخ على در سن پترزبورگ مشاهده كرده بود ] پانوف ، كه آگاهى اندكى از زبان فارسى داشت ، در رأس يك هنگ شورشى كه عليه شاه مىجنگيد ظاهر گرديد . شهرت وى به عنوان يك مبارز ناسيوناليست روز به روز افزايش و گسترش مىيافت . وى در رأس فدائيان فاتح وارد شهر رشت گرديد و آتش مبارزه را در روح پيروان غيرقابل‌توصيف خود دميد . سرانجام وى استرآباد را تصرف نمود و با شنيدن خبر پيشروى تركمن‌ها ، طرح شجاعانه يك پيشروى جهت حمله و نابود ساختن آنها را به مورد اجرا گذاشت . »
« طبق اين طرح وى در رأس پانصد تن از افراد عازم منطقه رمشه
( Ramasha )
گرديد . تركمن‌ها با اطلاع از حركت وى ، وارد شهر استرآباد گشته آن را غارت نمودند . سپس پانوف ، كه از طريق كوتاه‌ترين مسير بازگشته بود ، دشمن را غافلگير ساخته و كاملا در محاصره گرفت . تركمن‌هاى درنده‌خو و حريص با شجاعتى ناشى از نوميدى به مبارزه پرداختند اما طى 9 ساعت جنگ مرگبار اوضاع مبهم به‌نظر مىرسيد . سرانجام پارتيزانهاى پانوف ذخيرهء مهماتشان تمام شده ، به سختى شكست خورده و مورد تعقيب قرار گرفتند . »
« پانوف ، كه از چهار جا مجروح و دچار خونريزى بود ، نمىتوانست امنيت خود را در گريز جستجو كند . اسارت به دست دشمن ممكن بود مفهومش شكنجهء شديد باشد . بنابراين به‌نظر مىرسيد خودكشى تنها راه حل مشكل باشد ، امّا تنها يك گلوله داشت . وى رو به يارانش نمود و فرياد زد :
« رفقا ! آزادى را همانطور دوست بداريد كه من دوست داشتم ؛ و من آن را بسيار دوست داشتم .
بدرود ! » و رولور را به سوى شقيقه برده مغز خود را متلاشى كرد . »
خبر مرگ موفقيت‌آميز رهبر ، غم و اندوه بسيارى در محافل انقلابى ايران به بار آورده است .
مع‌هذا ، در 12 مه ، داستان رومانتيك ديلى تلگراف با اطلاعيه‌اى كه در ايونينگ پست به چاپ رسيد - و مبتنى بود بر مقاله‌اى مندرج در « ريش » كه پانوف به عنوان خبرنگار مقيم آن عمل مىكرد -