افضل التواريخ ( فارسي ) — الصفحة ٣٨٧
[ باب اول ] وقايع سال هزار و سيصد و هفده هجرى ، در شرح مملكت‌دارى شاهنشاه باذل عادل ، اعليحضرت قوىشوكت ، مظفر الدين شاه قاجار ، ادام اللّه شوكته فى الليل و النهار .
غلامرضا خان آصف الدوله ، والى سابق خراسان و كرمان ، - شهاب الملك سابق ، ابن مرحوم حسن خان شهاب الملك ، نظام الدوله ، والى اسبق خراسان - واگذار گرديد .
شرح آن را در بابى كه راجع به تغيير ادارات است ، در اين جلد خواهم نگاشت .
در هفدهم ربيع الثانى اين سال ، بندگان اعليحضرت همايونى محض سركشى و رسيدگى به بعضى كارها ، از ييلاق صاحبقرانيه با موكب همايونى تشريف‌فرماى دار الخلافه‌ى تهران و مقر سلطنت عظما شده ؛ به اجراء بعضى اوامر و احكام سلطنتى مشغول گشتند . و عصر اين‌روز باز به عمارات ييلاقى صاحبقرانيه تشريف بردند ؛ و همه روزه ، به انتظام امور سلطنت و آسايش رعيت مىپرداختند .
در دوشنبه ، بيست و هفتم ربيع الاخر محض تفريح و تفرج و اظهار مرحمت درباره‌ى صدارت عظما ، از اول روز از صاحبقرانيه حركت فرموده ، به منزل ييلاقى حضرت اشرف امجد صدراعظم ، كه در قريه‌ى قيطريه و تا صاحبقرانيه ربع فرسخ مسافت دارد ، تشريف‌فرما شدند . بسى پذيرايىها از اجزاء مخصوصه‌ى سلطانى به‌عمل آمد . نهايت شكرگزارى و افتخار براى صدارت عظما دست داد . شرح پذيرايى و افراختن خيام براى واردين ، از وزراء و غيرهم ، به‌طورىست كه در ضمن وقايع سنوات قبل نگاشته‌ايم ؛ ديگر محتاج به تكرار نيست . هنگام غروب ، باز بندگان اقدس همايونى با موكب مسعودى رجعت به عمارات صاحبقرانيه فرمودند .
در اين ايام ، كه موقع عيد ولادت عليا حضرت « ويلهلمين » ، ملكه‌ى دولت هولاند ، بود ؛ بندگان اقدس همايون تلگرام تهنيتى به آن ملكه كردند ، و جواب امتنان و شكر گزارى از آن ملكه رسيد . سئوال و جواب تلگراف نزد ما موجود است ؛ اما ، عباراتش مثل همان كلماتى است كه در سنوات قبل ، در اين گونه مواقع نگاشته‌ايم . ديگر محتاج به تكرار نيست .
اينكه اصل اين اخبار را اشعار مىكنم ، محض آن است كه آيندگان بدانند كه :
دولت ايران در اين اوان ، با كدام دولت مربوط بوده و با كى سؤال و جواب داشته ؛ و پادشاه و ملكه‌ى فلان دولت كه معاصر با دولت حاليه‌ى ايران بوده ، چه نام داشته است .
گذشتگان نتوانستند شرح روزگار خود را بدهند ؛ و ما از حال آن‌ها تا چند درجه بى خبر مانديم . ولى ، ما كه به‌واسطه‌ى تلگراف و پست و راه‌آهن از حال اهالى ربع مسكون اطلاع داريم ، بعضى نكات در تاريخ خود درج مىكنيم ، كه آيندگان بدانند كه :
اعليحضرت مظفر الدين شاه در اين سنه ، معاصر با كدام امپراطور و امپراطريس بوده است .
بندگان اقدس همايون روز سه‌شنبه ، پنجم شهر جمادى الاولى ، براى ملاحظه‌ى مشق بريگاد سواره‌ى قزاق از صاحبقرانيه تشريف‌فرماى اردوى سواره‌ى قزاق شدند ، كه در جنب قصر قاجار واقع است . سه ساعت بعد از ظهر ، در حالىكه جناب اشرف امجد صدراعظم و جمعى از خواص خدم ملتزم ركاب اعلا بودند ، به اردوى قزاق تشريف‌فرما شد . « كلنل كاساكوفسكى » به استقبال موكب همايون شتافته ، تذكره‌ى نظامى خود را به عرض رسانيد . اعليحضرت همايون سواره ، با لباس و اسلحه‌ى مرصع به جواهر رخشان ، از جلوى صفوف قزاق گذشته ؛ به هر دسته از پياده و سواره و باطرى كه رسيدند ، تفقد