ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي ) — الصفحة ٣٠٣

نقل قول يكنفر از مهاجرين كه تا لحظات آخر با كاردرف قونسول اصفهان همراه بوده است

ركن الملك صدرى رئيس عدليه اصفهان

هجوم سالداتهاى روس از قم باصفهان آمده بودند همكارى دائمى با كاردرف داشتند و جلسات مخفى كميته را با حضور وى و شونمان كه تازه باصفهان رسيده بود در منزل شيخ - الاسلام تشكيل ميدادند همين كه قشون روس از كاشان متوجه اصفهان شد كاردرف درصدد برآمد كه با واسموس ارتباط حاصل نموده و مركز عمليات را در جنوب ايران قرار دهند به اين منظور به طرف قمشه و از آنجا به آبادهء فارس رفت در آباده خبر انتحار كلنل على قليخان پسيان و تغيير اوضاع را به نفع انگليسها شنيد و ضمنا اطلاع پيدا كرد كه سپاهيان روس به شهر اصفهان ورود ننموده‌اند لذا مجددا عازم اصفهان گرديد و در قمشه با چراغعلى خان سردار صولت تلاقى كرده او را با عدهء سوار روانهء اصفهان ساخت تا زمينه معاودت وى را فراهم آورند . چراغعلى خان مستقيما وارد دار الحكومه شده و خويشتن را حكمران اصفهان معرفى كرد لكن حكومتش بيش از چند روز به طول نيانجاميد زيرا قواى روس پس از زدوخورد با سواران او وارد اصفهان شدند و شاهزاده يمين السلطنه فرزند ظل السلطان به حكومت اصفهان برقرار گرديد اما در حقيقت اوامر حكومتى از باغ هشت‌بهشت مقر اركان حرب نظاميان روسى صادر ميشد و در دفيلهء كه در ميدان شاه دادند شاهزادگان نصرة السلطنه والى فارس و يمين السلطنه حكمران اصفهان را مجبور به حضور نمودند . پس از تسلط قشون روس بر اصفهان چراغعليخان كشمكش مختصرى با بستگان سردار اعظم نموده و از راه لنجان به طرف بختيارى عقب نشست در آن موقع كاردرف راه پس و پيش خود را مسدود ديد و ناگزير از قمشه مستقيما به بختيارى رفت در بختيارى ضرغام السلطنه كه سابقهء آزاديخواهى و تمايل بآلمانها داشت او را به منزل خود پرادنبه دعوت نمود و قريب يك ماه و نيم از وى پذيرائى كرد در آن اوقات عدهء از معاريف و مهاجرين نيز در پرادنبه اقامت گزيدند كه عبارت بودند از حاج آقا نور اللّه مجتهد و حاجى امين التجار و وحيد دستگردى و نورىزاده و سردار صولت و چند نفر ديگر از خوانين بختيارى .

مرتضى قليخان بختيارى در شلمزار بود و از هيچگونه مساعدت دربارهء مهاجرين دريغ نمىورزيد علاوه بر پذيرائى شايان به هريك كمك مالى مينمود و وسائل عبور آنان را تسهيل ميكرد . اما ضرغام السلطنه