مناقب علوى در آئينه شعر فارسى ( فارسي ) — الصفحة ٨٢
ابن حسام خوسفى ( - 875 ه . ق . )
ابن حسام در پرداختن داستان‌ها و صحنه‌آرايىهايى جنگى و گاه بزمى نهايت مهارت و استادى خود را به منصّهء ظهور رسانده و منظومه‌اش مقدّم بر ديگران است . بى جهت نيست كه ابن حسام را « فردوسى ثانى » گفته‌اند . « 3 »
نسب نامه . اين مثنوى از منظومه‌هاى حماسى به شمار مىرود . در حدود 1500 بيت دارد و در بحر هزج مسدّس به سال 849 ه سروده شده است . نسخهء خطّى اين منظومه در كتابخانهء ملك به شمارهء 5155 موجود است و اين چنين آغاز مىشود :
ثنايى كان بود شايسته اولى * به نام حضرت بى چون مولى « 4 »
نكتهء بسيار مهمّى كه در مثنوى خاوران نامهء ابن حسام به چشم مىخورد ، رويكرد فضاى مناقب او شديدا برگرفته از عناصر فرهنگ ملّى به ويژه قهرمانان شاهنامه است . به عنوان نمونه به ابيات زير توجّه كنيد :
در مدح امير المؤمنين ( ع ) :
داراى تاج بخش سكندر سعادتى * خاقان دادگستر جمشيد منظرى
( ديوان ابن حسام : 102 )
يا اين ابيات در مدح حضرت على ( ع ) :
مهرهء بازوى سهراب است يا مهراب مهر * يا مگر زال از كمر با موسى زريون مىرسد
يا مگر خون سياووش است اندر طشت زر * يا سر ايرج به درگاه فريدون مىرسد
( ديوان ابن حسام : 161 )
وجود چنين نمونه‌هايى كه در اشعار شاعران ديگر هم ديده مىشود ، نشان دهندهء تلفيق عناصر حماسه و فرهنگ ملّى ريشه‌دار گذشته‌هاى دور با باورها و اعتقادات مذهبى شاعران منظومه پرداز دينى است . بيت معروف مولانا :
زين همرهان سست عناصر دلم گرفت * شير خدا و رستم دستانم آرزوست
گوياترين دليل بر اين مدّعاست كه « شير خدا و رستم دستان » به موازات هم در چشم انداز آرزوهاى وى قرار گرفته‌اند . « 5 »
( 3 ) . « ديدگاه‌هاى اخلاقى و اجتماعى محمّد بن حسام خوسفى » ، ص 34 . ( 4 ) . منظومه‌هاى فارسى ، ص 131 . ( 5 ) . « مناقب فارسى در پرتو شاهنامه » ، صص 96 و 98 .