مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٨١

عدل چيست ؟

نوعى حقوق و اولويّت پيدا مىكنند . مثلا كسى كه با كار خود ، محصولى توليد مىكند ، طبعاً نوعى اولويت نسبت به آن محصول پيدا مىكند و منشأ اين اولويت ، كار و فعاليت اوست . همچنين كودكى كه از مادر متولد مىشود ، نسبت به شير مادر حق و اولويت پيدا مىكند و منشأ اين اولويت ، دستگاه هدفدار خلقت است كه آن شير را براى كودك بوجود آورده است .

يكى ديگر خصوصيت ذاتى بشر است كه طورى آفريده شده است كه در كارهاى خود الزاماً نوعى انديشه‌ها كه آنها را انديشهء اعتبارى مىناميم استخدام مىكند و با استفاده از آن انديشه‌هاى اعتبارى به عنوان « آلت فعل » به مقاصد طبيعى خود نائل مىآيد . آن انديشه‌ها يك سلسله انديشه‌هاى « انشائى » است كه با « بايد » ها مشخص مىشود . از آن جمله اين است كه براى اينكه افراد جامعه بهتر به سعادت خود برسند « بايد » حقوق و اولويتها رعايت شود . و اين است مفهوم عدالت بشرى كه وجدان هر فرد آن را تأييد مىكند و نقطهء مقابلش را كه ظلم ناميده مىشود محكوم مىسازد .

مولوى در اشعار معروف خود مىگويد :

عدل چبود ؟ وضع اندر موضعش * ظلم چبود ؟ وضع در ناموضعش

عدل چبود ؟ آب ده اشجار را * ظلم چبود ؟ آب دادن خار را

موضع رخ ، شه نهى ، ويرانى است * موضع شه ؟ پيل هم نادانى است

اين معنى از عدل و ظلم ، به حكم اينكه از يك طرف ، بر اساس اصل اولويتها است و از طرف ديگر از يك خصوصيت ذاتى بشر ناشى مىشود كه ناچار است يك سلسله انديشه‌هاى اعتبارى استخدام نمايد و « بايد » ها و « نبايد » ها بسازد و « حسن و قبح » انتزاع كند ، از مختصات بشرى است و در ساحت كبريائى راه ندارد ؛ زيرا همچنانكه قبلا اشاره شد او مالك على الاطلاق است و هيچ موجودى نسبت به هيچ چيزى در مقايسه با او اولويّت ندارد . او همچنانكه مالك على الاطلاق است « اولى » ى على الاطلاق است . او در هر چه هرگونه تصرف كند ، در چيزى تصرف كرده كه به تمام هستى به او تعلّق دارد و ملك طلق او است . از اينرو ظلم به اين معنى ، يعنى به معنى تجاوز به اولويّت ديگرى و تصرّف در حقّ ديگرى و پا گذاشتن در حريم ديگرى ، دربارهء او محال است ؛ و از آن جهت محال است كه مورد و مصداق نمىتواند پيدا كند .

د . رعايت استحقاقها در افاضهء وجود و امتناع نكردن از افاضه و رحمت به آنچه امكان