مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٥٢
مكتب عقلى شيعى
تأثير كلام اسلامى در فلسفهء اسلامى
تأثير كلام اسلامى در فلسفهء اسلامى
بحثهاى كلامى اسلامى هر چند به نتيجهء نهائى نرسيد ولى اين مباحث كمك و مدد فراوانى كرد به حكما و فلاسفهء اسلامى در مسائل الهيّات . يكى از جهاتى كه فلسفهء اسلامى در مسائل « الهيّات بالمعنى الاخص » سرزمينهاى جديدى فتح كرد و فاصله‌اش با فلسفهء يونانى و اسكندرانى زياد شد مايه‌هايى است كه از كلام اسلامى گرفت . متكلّمين ، اين حق را به گردن فلاسفه دارند كه افقهاى نوى گشودند و مسائل ويژه‌اى طرح كردند اگر چه خود از عهدهء حلّ آنها برنيامدند .
متكلّمين علاوه بر اينكه با طرح يك سلسله مسائل ، راه را براى فلاسفه باز كردند ، از راه ديگر نيز خدمت بسزائى كردند ، و آن اينكه چون در مقابل انديشهء يونانى تسليم نبودند ، به مقام معارضه برمىآمدند و به چهرهء فلسفه و فلاسفه ناخن مىزدند ، در ردّ فلسفه و فلاسفه كتاب مىنوشتند و آراء آنها را نقض و رد مىكردند . باب تشكيك و ترديد در انديشه‌هاى فلسفى را آنها باز كردند . تصادم و اصطكاك آراء و عقايد متكلّمان با آراء فلاسفه ، و تلاشهاى سخت فلاسفه براى خروج از بن‌بستها ، تحرّك خاصّى در الهيّات فلسفهء اسلامى بوجود آورد . در تلاشهاى سخت است كه برقهايى مىجهد و سرزمينهاى تازه‌اى كشف مىشود .
مكتب عقلى شيعى
مكتب عقلى شيعى
در اين ميان مكتب كلامى و فلسفى شيعى جالب توجه است . مكتب معتزله و اشاعره كه از آنها سخن گفتيم هر دو مربوط است به جهان تسنن . شيعه همچنانكه در فروع احكام ، استقلال داشت ، در اصول و مسائل كلامى فلسفى و به اصطلاح در « معارف اسلامى » نيز كاملا مستقل بود .
در مكتب كلامى و فلسفى شيعى ، مسائل عدل و توحيد ، مطرح و عميق‌ترين نظريات ابراز گرديد . در چهار مسألهء معروف ، يعنى عدل و عقل و استطاعت و حكمت ، جانب معتزله حمايت شد و به همين جهت شيعه جزء « عدليّه » به شمار آمد . ولى در مكتب شيعه ، مفهوم هر يك از اين چهار تا با آنچه معتزله به آن معتقد بودند تفاوتهايى داشت . مثلا در مكتب شيعى هرگز « اختيار » به صورت « تفويض » و واگذارى كه نوعى سلب اختيار از ذات حق و نوعى استقلال در فاعليّت و نوعى خداگونگى براى انسان