الحياة السياسية للامام الحسن ( ع ) ( تحليلى از زندگانى سياسى امام حسن مجتبى ع ) ( فارسي ) — الصفحة ١٧٢
1 . آثار فتوحات بر مردمى كه سرزمينشان فتح مىشد
مأموريت‌هاى آموزشى مهم را در قلمرو وسيع با ساكنان زياد انجام دهند ، وجود نداشت . خلفا و فاتحان نيز به اين امر مهم و حياتى اهميت نمىدادند .
از تسليم‌شدگان تنها خواسته مىشد كه به يگانگى خدا و رسالت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله شهادت داده ، بعضى از تكاليف و شعائر اسلامى را به صورت ظاهرى و خالى از محتواى اعتقادى و بدون رسوخ در درون وجدان به جاى آورند ؛ از اين‌روست كه مىبينيم در بعضى از كتاب‌هاى تاريخ آمده است : بسيارى از مناطق توسط سپاهيان مسلمان فتح مىشد ، اما پس از زمان اندكى به كفر و عصيان بر مىگشتند و براى بار دوم توسط مسلمين گشوده مىشد . « 1 »
پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله از سوى خداوند مأمور بود كه از مردم ، هم اسلام بخواهد و هم ايمان :
« قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا ، وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ . » « 2 »
خلفا و كشورگشايان مسلمان فقط ظاهر مسلمانى را از مردم مىخواستند و بس ؛ ما اين سهل انگارى را در ميان قريش و ديگران به عيان مىبينيم ، حتى بسيارى از صحابهء رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نيز همين روش را در پيش گرفته بودند .
موسى بن يسار گويد :
« اصحاب رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بيابانگردهاى خشنى بودند ؛ ما ايرانيان كه آمديم ، دين اسلام را خالص گردانيديم . » « 3 »
( 1 ) . به طور مثال ر . ك : تاريخ ابن خلدون ، ج 2 ، ص 131 - 133 ؛ البداية و النهايه ، ج 7 ، ص 121 - 156 ؛ فتوح ابن اعثم ( فارسى ) ص 85 ؛ كامل ابن اثير ، ج 3 ، ص 465 ؛ تاريخ طبرى ، ج 3 ، ص 325 ؛ دحلان ، الفتوحات الاسلاميه ، ج 1 ( موارد زيادى را ذكر كرده است ) ؛ المختصر فى اخبار البشر ، ج 1 ، ص 186 . ( 2 ) . حجرات ( 49 ) آيهء 14 . ( 3 ) . لسان الميزان ، ج 6 ، ص 136 ؛ ميزان الاعتدال ، ج 4 ، ص 227 .